The Guardian: Shqipëria hap dyert e kullave, duke zbuluar një thesar
Saturday 7 November 2026, 11:11
Dritare.net
Nga Nick St Oegger The Guardian
Drita e diellit hyn përmes një dritareje të vogël prej guri, duke bërë që dërrasat e dyshemesë të kërcasin ndërsa ngrohen. Tingulli i zileve të deleve depërton nga një tufë që kalon aty pranë. Aroma e bukës që piqet përzihet me tymin e zjarrit të mbrëmjes së kaluar. Zgjohem me ndjesinë se jam kthyer në një kohë tjetër — por, në të vërtetë, jam në Shqipërinë e sotme.
Po qëndroj në një kullë, një nga shtëpitë tradicionale prej guri në formë kulle, që gjenden në të gjithë Shqipërinë veriore, Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut. Dikur ato mbronin familjet në kohë konfliktesh dhe strehonin udhëtarët e lodhur përgjatë rrugëve tregtare, përpara se shumica të rrënoheshin gjatë shekullit XX. Një shteg i ri për ecje në distanca të gjata, i zhvilluar nga Shoqata Shqiptare e Agroturizmit, synon t’u rikthejë disa prej tyre shkëlqimin e dikurshëm dhe t’u japë vizitorëve mundësinë të zbulojnë një pjesë të Shqipërisë pothuajse të paprekur nga turizmi.
Shtegu i Kullave kalon përmes disa prej zonave më pak të vizituara të Shqipërisë verilindore, me ndalesa në trevat e Mirditës, Matit, Bulqizës dhe Dibrës. I konceptuar për t’u përshkuar në këmbë me një guidë gjatë nëntë ditëve, udhëtimi shtrihet në më shumë se 100 milje përmes fshatrave tradicionale, rrafshnaltave, pyjeve dhe luginave të lumenjve, me plane të ardhshme për itinerare çiklizmi dhe udhëtime me automjete 4×4. Disa etapa të shtegut janë të gjata dhe mund të ndahen lehtësisht në dy ditë, ose të shkurtohen përmes një transferimi me makinë. Mundësitë për të qëndruar në bujtina, ferma dhe kulla ndihmojnë që udhëtarët të lidhen me trashëgiminë kulturore të rajonit.
Kulla, në format e saj të shumta, është elementi qendror i shtegut. Të ndërtuara tradicionalisht me gur gëlqeror dhe dru nga malet përreth, kullat ndjekin një strukturë të rregullt arkitekturore, por përfaqësojnë edhe karakterin e familjeve që porositën ndërtimin e tyre. Të ndërtuara nga mjeshtër shumë të zotë, variantet e hershme ishin bërë për t’u qëndruar kushteve të ashpra atmosferike të rajonit dhe realiteteve historike edhe më të ashpra, përfshirë pushtimin osman të shekullit XV dhe mosmarrëveshjet e shpeshta fisnore. Shumë të tjera u ndërtuan në shekujt XVIII dhe XIX, por nën regjimin komunist të Shqipërisë, nga viti 1944 deri në vitin 1991, shumë familjeve iu konfiskuan kullat, të cilat i gjetën të rrënuara kur i rimorën. Sot, shumë prej tyre qëndrojnë bosh pas një largimi masiv nga Shqipëria rurale drejt qyteteve në vitet 1990 dhe 2000.
“Po i humbasim traditat, sepse njerëzit nuk po qëndrojnë këtu”, më thotë Nik Nikolli, ndërsa ecim përmes fshatit Lufaj, në majë të kodrës, gjatë etapës së parë të shtegut. Nikolli është drejtori i Infokullës, një muze i vogël dhe qendër kulturore në qytetin e afërt të Rubikut, që ofron falas harta për ecje dhe informacion historik për rajonin. Ai shpjegon se në shumë prej fshatrave përgjatë itinerarit kanë mbetur vetëm një ose dy familje. Prezantimi i idesë së turizmit ka ecur ngadalë, sepse koncepti i pranimit të parave nga një mik bie ndesh me traditat e rrënjosura fort të mikpritjes. Ai shpreson që shtegu t’i nxisë banorët vendas t’i hapin kullat ose fermat e tyre si bujtina, duke u ofruar vizitorëve përvoja unike, ndërkohë që sigurojnë pak të ardhura shtesë për familjet e tyre.
Duke ecur përgjatë shtegut, është e lehtë të kuptosh se çfarë nënkupton Nikolli me mungesën e njerëzve në fshatra dhe mikpritjen e atyre që kanë mbetur. Gjatë disa ditëve, udhëtimi ynë zgjat më shumë nga sa pritej, sepse guidën time dhe mua na ftojnë vazhdimisht të ulemi për një kafe dhe na shërbejnë me bollëk rrush, kumbulla dhe arra të sapombledhura. Bujqësia është shtylla kryesore e jetës në këto zona dhe njerëzit punojnë fort në fusha nga agimi deri në muzg. Megjithatë, ata gjithmonë duken të gatshëm të bëjnë një pushim, të mirëpresin vizitorët dhe të ndajnë me ta cfare kane per vete.
Pjesa më e madhe e Shtegut të Kullave ndjek rrugë të vjetra përmes një terreni kodrinor karstik, të mbushur me shpella, gështenja dhe ara misri. Shenjat orientuese të shtegut janë ende të rralla dhe në disa vende duhet të çash përmes shkurreve, por itinerari u mundëson udhëtarëve të ecin në shtigjet që përdoren ende sot nga fshatarët, me shumë mundësi për të bashkëbiseduar me ta. Në fund të ditës sime të dytë në shteg, në fshatin Derjan, 91-vjeçarja Hajrije Qerimi rrezaton nga gëzimi ndërsa më tregon se si u rrit në një kullë të madhe aty pranë. Babai i saj ishte një fermer i suksesshëm, që ende kujtohet për bujarinë e tij, dhe familja priste rregullisht udhëtarë. Ajo më thotë se në tryezën e darkës nuk kishte kurrë më pak se 10 veta.
“Babai më këshilloi që herët se kujtdo që vjen në shtëpi i ofrohet ushqim dhe pije, dhe më mësoi çfarë dhe si të shërbeja”, thotë ajo me krenari. “E rëndësishme ishte që askush të mos largohej pa marrë mikpritjen më të mirë të mundshme.”
Një nga pikat më të veçanta të shtegut është mundësia që udhëtarët ta përjetojnë këtë mikpritje tradicionale duke qëndruar në kulla të restauruara. Ditën e katërt, në fshatin kodrinor Dushaj, qëndroj në Kullën Hupi, e cila u hap si bujtinë në vitin 2021. Pronari, Luli Hupi, punoi për vite me radhë në një minierë aty pranë, duke kursyer për ta restauruar shtëpinë dhomë pas dhome.
“Kur vjen këtu, të pret një familje dhe ndihesh si në shtëpinë tënde”, thotë ai.
Duke drejtuar më shumë sesa thjesht një sipërmarrje biznesi, Hupi dëshiron të mbështesë komunitetin vendas. Ai punon me më shumë se 10 familje që sigurojnë të gjithë mishin, djathin, mjaltin, bukën dhe prodhimet e tjera për restorantin, si dhe shërbejnë si guida për ecje, ekskursione me kuaj dhe kurse gatimi. Ai e mban të ulët numrin e vizitorëve dhe nuk ka interes për prirjen drejt turizmit masiv në Shqipëri.
“Njerëzit thonë se jam budalla që nuk kam 50 tavolina në restorant”, thotë duke qeshur, ndërsa ulemi pranë një zjarri që bubullin në odë, dhomën tradicionale të ndenjjes, pas një darke të thjeshtë me bukë misri të ngrohtë, reçel fiku, sallata turshi, djathë dhie dhe gjizë, një lloj djathi i freskët. “Por unë nuk dua 50 tavolina. Dua 10 dhe dua që njerëzit të jenë të detyruar të rezervojnë një muaj më parë.”
Luli Hupi, pronari i Kullës Hupi në fshatin Dushaj. Hupi punoi në një minierë aty pranë, duke kursyer para të mjaftueshme për ta restauruar ngadalë kullën e familjes, dhomë pas dhome, dhe duke e hapur si bujtinë në vitin 2021.
Ne zonën përreth shumë kulla po restaurohen dhe po përqafohet ideja e një forme më të ngadaltë turizmi. Natën time të parafundit qëndroj në Butterfly Camping, një kamping i vogël i vendosur në një kanion, në brigjet e lumit Drini i Zi. Pronari, Labinot Murrja me tregon se ata i mbajtën gjërat të thjeshta, duke ndërtuar tri kabina të vogla e duke lënë hapësirë për të ngritur disa çadra, për tavolina dhe një strehë me një kuzhinë të thjeshtë. Murrja thotë se nuk synon të tërheqë një gamë të gjerë turistësh, por u drejtohet njerëzve me shpirt aventuresk, me interes për natyrën dhe me dëshirën për të përjetuar jetën në fshatin aty pranë, ku ai jeton ende me familjen e tij. Më tregon se banorët vendas ishin skeptikë kur ai filloi, duke pyetur veten përse dikush do të kishte interes të vinte në mes të askundit. Por, kur panë vizitorët të mbërrinin, u bindën dhe Murrja thotë se biznese të ngjashme po shfaqen tani në rajonin më të gjerë. Ashtu si Hupi, Murrja thekson se është i interesuar t’u ofrojë vizitorëve një përvojë unike, më shumë sesa të nxjerrë një fitim të madh.
“E dua këtë punë”, thotë ai me një buzëqeshje të gjerë. “Nuk të bën të pasur, po e bëj me pasion.”
Industria e turizmit në Shqipëri ka lulëzuar vitet e fundit. Megjithatë, protestat e vazhdueshme, të nxitura nga ndërtimi i planifikuar i një resorti luksoz në një zonë bregdetare të mbrojtur, kanë bërë që banorët vendas të shprehin pakënaqësinë e tyre për ritmin dhe natyrën e paqëndrueshme të zhvillimit në vend. Me një pjesë kaq të madhe të turizmit shqiptar të përqendruar në bregdet dhe në Alpet e Veriut, zonat rurale të brendësisë janë lënë të përpiqen të gjejnë se çfarë mund t’u ofrojnë vizitorëve. Duke përqafuar kullën dhe traditën e tyre të fortë të mikpritjes, ato mund ta kenë gjetur pikërisht këtë./dritare.net
