Na ndiqni edhe në

Ngjarjet e Ditës

Pse u zhdukën shqiptarët nga historia për 900 vjet! Nga Arthur Holcombe

Pse u zhdukën shqiptarët nga historia për 900 vjet! Nga Arthur

Arthur Holcombe sjell sot në DritareTV një dokumentar mbi historinë e shqiptarëve dhe një nga enigmat më të mëdha të së kaluarës së tyre: pse emri i shqiptarëve u zhduk nga burimet historike për gati 900 vjet? Përmes dokumenteve historike, dëshmive arkeologjike, gjuhësore dhe gjenetike, dokumentari kërkon të zbardhë çfarë ndodhi gjatë këtyre nëntë shekujve dhe pse shqiptarët rishfaqen në kronikat bizantine pikërisht në shekullin XI.

Ja dokumentari i plotë nga Arthur Holcombe!

Në shekullin e 2-të pas Krishtit, gjeografi Ptolemeu i Aleksandrisë përmendi vetëm një herë një fis të quajtur Albanoi dhe qytetin e tyre, Albanopolis. Shumica e studiuesve e vendosin atë në fshatin Zgërdhesh, në brendësi të Durrësit dhe pak poshtë fortesës malore të Krujës.

Pas Ptolemeut, emri zhduket për rreth 900 vjet. Ai rishfaqet në shekullin e 11-të, në veprat e dy shkrimtarëve bizantinë, Mihal Ataliatit dhe Ana Komnenës. Dhe kur principata e parë shqiptare, Arbëria, shfaqet në fund të shekullit të 12-të, qendra e saj është në Krujë, vetëm pak kilometra larg vendit të Albanopolisit të Ptolemeut.

Në këtë video shpjegojmë pse shqiptarët rishfaqen në shekullin e 11-të. Në atë kohë, Durrësi, për një kohë të gjatë një pikë e izoluar bizantine, ishte bërë një zonë kufitare e kontestuar midis botës latine dhe asaj greke. Durrësi ishte pika kryesore e kalimit nga Italia, mbronte Adriatikun dhe ishte pika fillestare e Via Egnatias, rrugës romake për në Selanik dhe Kostandinopojë. Ngjarjet e shekullit të 11-të do të formësonin politikën dhe ndarjet fetare të trojeve shqiptare dhe do t’i sillnin shqiptarët në vëmendjen e kronistëve si një popull më vete.

Mungesa e burimeve të Mesjetës së Hershme u dha kritikëve shkas të pretendonin se shqiptarët nuk ishin autoktonë në rajon, por emigrantë të ardhur vonë nga Kaukazi ose nga tokat në veri të Danubit. Gjenetika e ndryshoi këtë debat. Një studim përcaktues, i botuar në “Nature Human Behaviour” në 2026, gjurmoi prejardhjen shqiptare te popullsitë e Epokës së Bronzit dhe të Hekurit të Ballkanit Perëndimor, popujt që shkrimtarët e lashtë i quanin ilirë, me përzierje të mëvonshme nga të ardhurit sllavë. Studimi zbuloi se paraardhësit e shqiptarëve të sotëm ishin një komunitet i vogël që tashmë jetonte në Shqipërinë e sotme rreth viteve 800–900 pas Krishtit, dy shekuj para se dikush të shkruante emrin e tyre.

Gjuha shqipe tregon të njëjtën histori nga një këndvështrim tjetër: ajo ka një shtresë të vogël huazimesh shumë të vjetra greke dhe një shtresë shumë më të madhe huazimesh të hershme latine. “Mbret” nga “imperator”, aq e ndryshuar sa mezi njihet dhe “qiell” nga “caelum”, e huazuar kur latinët ende e shqiptonin me një K të fortë. Këto ndryshime fonetike tregojnë se fjalët u morën gjatë shekujve romakë, jo më vonë.

Pra, nëse shqiptarët ishin aty gjithë kohën, pse kjo heshtje?

Gjithçka nis me Romën. Roma pushtoi mbretërinë ilire në vitin 168 para Krishtit. Për breza me radhë, shkrimtarë si Plini dhe Ptolemeu vazhduan të listonin fiset: taulantët, parthinët, dardanët, albanoit. Por fiset kishin humbur kuptimin e tyre politik dhe në vitin 212 pas Krishtit çdo banor i lirë i perandorisë u bë qytetar romak. Emrat e fiseve dolën nga përdorimi. Njerëzit tani identifikoheshin nga provinca e tyre. Një malësor nga lugina e Matit, në rastin më të mirë, do të përmendej si një banor i provincës së Epirit të Ri ose thjesht si një ushtar ilir.

Më pas, nga fundi i shekullit të 6-të, fiset sllave hynë në Ballkan dhe perandoria humbi kontrollin e brendësisë. Ajo nuk do ta rimerrte plotësisht deri në shekullin e 11-të. Durrësi ishte një nga të paktat qytete bregdetare të fortifikuara që mbetën bizantine, që furnizoheshin dhe mbroheshin nga deti. Ishte bazë për operacionet bizantine në Italinë jugore. Por ajo që ndodhi në brendësi të trojeve shqiptare mbeti e paregjistruar.

Si mbijetuan njerëzit atje pa u vënë re? Përgjigjja qëndron në mënyrën se si ata jetonin. Ekonomia malore bazohej në blegtori. Barinjtë nuk ndërtuan qytete dhe nuk u shfaqën në asnjë regjistër taksash. Harta ende e tregon këtë model: toponimet sllave grumbullohen në ultësira dhe në luginat e lumenjve, ku të ardhurit u vendosën dhe punuan tokën, në vende si Berati, nga Belgrad (“Qyteti i Bardhë”) dhe Pogradeci (“nën kështjellë”).

Megjithatë, malësitë shqiptare kanë dëshmi arkeologjike. Dhjetëra varreza që datojnë nga shekulli i 7-të deri në të 9-tin janë gjetur. Kjo është kultura Komani-Kruja. Varret e saj përmbajnë karfica, tokëza rripi, vathë dhe armë të bëra në një traditë të vonë romake dhe bizantine, nga komunitete që jetonin në maja kodrash të fortifikuara. Kjo tregon se rajoni ku Ptolemeu vendosi Albanopolisin — dhe ku Arbëria do të shfaqej më vonë — nuk ishte kurrë bosh.

Kishte edhe një arsye të fundit për heshtjen. Shkrimtarët bizantinë rrallëherë i përmendnin popujt e zakonshëm të perandorisë. Nënshtetasit e perandorisë ishin romakë, të krishterë ose banorë të një province. Një grup përmendej kur bëhej faktor politik ose ushtarak, përmes rebelimit, pushtimit ose aleancës. Kështu kishte ndodhur me sllavët dhe bullgarët. Kështu do të ndodhte me shqiptarët në shekullin e 11-të, kur romakët e Lindjes hynë në luftë me Perëndimin latin në tokë shqiptare.

Në fillim të shekullit të 11-të, Bizanti i rifitoi trojet shqiptare nga Perandoria Bullgare e Car Samuelit, pjesërisht përmes aleancave me pushtetarët vendorë. Durrësi ishte i pari, rreth vitit 1005, i dorëzuar nga familja kryesore e qytetit, Krisili. Deri në vitin 1018, Vasili II e kishte shkatërruar plotësisht shtetin bullgar dhe Berati e fortesat e jugut u nënshtruan. Nga Butrinti në Shkodër dhe në lindje deri në Liqenin e Ohrit, Bizanti sundonte brendësinë e Ballkanit, drejtpërdrejt ose përmes princave vasalë, për herë të parë pas rreth 400 vjetësh. Guvernatorët, garnizonet dhe mbledhësit e taksave të tij nuk ishin më të kufizuar në portin e Durrësit. Tani kishin të bënin drejtpërdrejt me shqiptarët.

Edhe lufta po ndryshonte. Komandantët bizantinë mbështeteshin më shumë te mercenarët e huaj dhe te rekrutët vendas. Historianët e kohës rendisnin popujt që mbushnin radhët e ushtrisë. Sipas Mihal Ataliatit, në vitin 1078, Nikefor Vasilaqi, guvernatori i Durrësit, u rebelua kundër perandorit Nikefor III. Ai marshoi përgjatë Via Egnatias drejt Selanikut dhe e shpalli veten perandor, me një ushtri frankësh, bullgarësh, grekësh dhe arbanitësh. Ai u mund nga Aleks Komneni, perandori i ardhshëm. Kjo është përmendja e parë e padiskutueshme e shqiptarëve në histori.

Ndërkohë, Perëndimi latin po zgjerohej dhe shikonte nga lindja. Në vitin 1054, kishat e Romës dhe Kostandinopojës u ndanë nga njëra-tjetra. Në Italinë jugore, aventurierët normanë nën Robert Guiskardin i dëbuan bizantinët nga Apulia dhe Kalabria. Bari, qyteti i fundit bizantin në Itali, ra në vitin 1071.

Ngushtica e Otrantos, midis thembrës së Italisë dhe bregdetit shqiptar, është vetëm 70 kilometra e gjerë në pikën e saj më të ngushtë. Kushdo që kontrollonte të dy brigjet mund të mbyllte Adriatikun, prandaj Republika e Venedikut mbajti anën e Bizantit. Shpërblimi i saj ishin privilegjet tregtare në të gjithë perandorinë dhe fillimi i një interesi venedikas për bregdetin shqiptar, që do të zgjaste me shekuj.

Për normanët, Durrësi ishte hapi i parë në rrugën për në Kostandinopojë. Trojet shqiptare ishin tani një fushëbetejë midis Bizantit dhe Perëndimit latin. Në vitin 1081, Guiskardi dhe i biri, Bohemondi, zbarkuan dhe rrethuan Durrësin. Ata e mundën Aleksin Komnenin jashtë mureve dhe qyteti ra në shkurt të vitit 1082. Normanët e mbajtën deri në vdekjen e Guiskardit, në vitin 1085.

Një burim kyç për këto luftëra është Ana Komnena, e bija e Aleksit, me historinë e saj, “Aleksiada”. Pikërisht këtu shqiptarët shfaqen për herë të parë me një territor të tyrin. Ana shkruan për një krahinë të quajtur Arbëri dhe për njerëzit që jetonin atje. Në vitin 1081, sipas saj, babai i saj ia besoi kështjellën e Durrësit një komandanti nga Arbëria.

Arbëria hyn në burimet e shkruara sepse kodrat pas Durrësit ishin të kontestuara midis latinëve dhe grekëve. Ana e përshkruan Arbërinë si një territor me qafa të ngushta malore, ku njohja e vendit vendoste nëse një ushtri mund të kalonte. Njerëzit që jetonin atje kontrollonin qafat, udhërrëfyesit dhe luftëtarët dhe si perandorët, ashtu edhe pushtuesit kishin nevojë për bashkëpunimin e tyre.

Heshtja 900-vjeçare nuk është dëshmi e mungesës. Është një histori për atë se kush shkruante dhe çfarë mendonte se ia vlente të regjistrohej. Roma i shkriu komunitetet fisnore në provinca dhe nënshtetësi. Migrimet sllave e shkëputën brendësinë shqiptare nga bota e shkolluar e bregdetit. Dhe autorët bizantinë nuk kishin arsye të përmendnin komunitetet malore që nuk paguanin taksa dhe nuk ngrinin ushtri kundër tyre.

Ajo që ndryshoi në shekullin e 11-të nuk ishin shqiptarët. Ripushtimi bizantin i solli sërish zyrtarët perandorakë në brendësi. Një lloj i ri ushtrie varej nga ushtarët shqiptarë. Për herë të parë pas 9 shekujsh, shqiptarët kishin rëndësi për njerëzit që shkruanin historinë.

Pasi shqiptarët rishfaqen në regjistra, ata nuk zhduken më. Gjysmë shekulli pas Ana Komnenës, Arbëria kishte sundimtarin e vet, Progonin e Krujës, princin e parë shqiptar që e njohim me emër. Ndarja e shekullit të 11-të midis kishës latine dhe asaj greke do t’i ndante trojet shqiptare gjatë gjithë historisë së tyre: veriu katolik dhe jugu ortodoks.

Shqiptarët kishin qenë aty gjithmonë. Në shekullin e 11-të, Bizanti u kthye dhe nisi të shkruante emrin e tyre./dritare.net