Kur CIA donte të përmbyste Enver Hoxhën! Flet studiuesi shqiptaro-amerikan
Dritare.net

Në librin “Operation Valuable Fiend” (Operacioni Kundërshtari i Dobishëm), studiuesi shqiptaro-amerikan Albert Lulushi sjell dokumente të deklasifikuara të CIA-s, që hedhin dritë mbi operacionet sekrete të inteligjencës amerikane dhe britanike për rrëzimin e regjimit komunist të Enver Hoxhës. Për këto dokumente autori foli në emisionin “Shqip” të Rudina Xhungës në DritareTV.
Një prej dokumenteve më të rëndësishme të CIA-s, i klasifikuar si TOP SECRET, i përgatitur nga strukturat e përbashkëta të planifikimit ushtarak amerikan në vitin 1953, hedh dritë mbi një nga planet më ambicioze të Luftës së Ftohtë kundër regjimit komunist të Shqipërisë.
Dokumenti mban titullin Plan for Albanian Coup – Initiated Multilaterally by US, UK, and Yugoslavia, që në shqip do të thotë: Plani për grushtin e shtetit në Shqipëri, i iniciuar në mënyrë shumëpalëshe nga SHBA-ja, Britania e Madhe dhe Jugosllavia.
Kopja e deklasifikuar përmban pesë faqe. Në faqen e parë shënohet përgatitja nga stafi amerikan më 6 shkurt 1953, ndërsa plani operacional, i paraqitur në faqen e dytë, mban datën prill 1953. Dokumenti është publikuar me shënimin se është deklasifikuar dhe lëshuar nga CIA në vitin 2007, në kuadër të zbatimit të ligjit për zbulimin e dokumenteve mbi krimet naziste të luftës.
Ajo që e bën këtë dokument veçanërisht të rëndësishëm është qartësia e objektivit. Nuk bëhet fjalë për një plan të zakonshëm spiunazhi, për dërgimin e disa agjentëve për të mbledhur informacione apo për mbështetjen e grupeve të vogla antikomuniste. Dokumenti flet hapur për një grusht shteti të fshehtë, të mbështetur nga tri shtete, me synimin për të rrëzuar regjimin e Enver Hoxhës dhe për të vendosur një qeveri të re shqiptare.

Një vendim për të përmbysur regjimin e Enver Hoxhës
Në faqen e dytë të dokumentit, në seksionin e titulluar General Situation (Assumption), përcaktohet qartë situata politike dhe objektivi i operacionit.
Teksti thotë se ishte marrë vendimi për të realizuar një grusht shteti të fshehtë në Shqipëri, të mbështetur shumëpalësh nga Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar dhe Jugosllavia, me qëllim zëvendësimin e regjimit të Hoxhës me një qeveri shqiptare të lirë dhe të pavarur.
Ky formulim është thelbësor. Ai tregon se hartuesit e planit nuk synonin thjesht dobësimin e qeverisë komuniste apo krijimin e presionit politik ndaj saj. Objektivi ishte ndryshimi i pushtetit në Shqipëri përmes një operacioni të organizuar ushtarakisht.
Plani kishte edhe një dimension politik. Përpara se të niste operacioni, duhej të përgatitej një strukturë shqiptare që do të merrte përsipër drejtimin e vendit pas rrëzimit të regjimit. Kjo strukturë do të mbështetej nga organizatat shqiptare në mërgim dhe nga aleatët e huaj.
Pra, operacioni ishte konceptuar në dy drejtime të lidhura ngushtë: fillimisht marrja e pushtetit me forcë dhe më pas krijimi e konsolidimi i një qeverie të re.

Aleanca e pazakontë: SHBA-ja, Britania e Madhe dhe Jugosllavia e Titos
Një nga elementet më të habitshme të dokumentit është roli që i caktohej Jugosllavisë.
Në vitin 1953, marrëdhëniet mes Tiranës dhe Beogradit ishin armiqësore. Pas prishjes së marrëdhënieve mes Titos dhe Stalinit në vitin 1948, Jugosllavia kishte dalë nga kampi sovjetik, ndërsa Shqipëria ishte rreshtuar gjithnjë e më fort përkrah Bashkimit Sovjetik. Konflikti mes dy vendeve ishte shndërruar në një nga çështjet më të ndjeshme të politikës shqiptare të pasluftës.
Në këtë klimë, plani amerikan i caktonte Jugosllavisë një rol operacional të dorës së parë.
Sipas pikës 1.b të faqes së dytë, Jugosllavia do të lejonte që operacionet paraushtarake të niseshin dhe të mbështeteshin nga bazat në territorin e saj, nën mbikëqyrjen e shtabit të përbashkët të operacionit.
Ajo do të siguronte gjithashtu forcat e nevojshme të përshkruara në dokument si vullnetare dhe forca shqiptare refugjate. Këto do të plotësoheshin me formacione të tjera shqiptare në mërgim, të cilat do të përdoreshin për fazën paraushtarake të grushtit të shtetit.
Ky është një element me rëndësi të veçantë historike: në planin e vitit 1953, Jugosllavia e Titos nuk shfaqet thjesht si një shtet që kishte interes për dobësimin e Shqipërisë, por si një bazë e drejtpërdrejtë ushtarake dhe logjistike për operacionin.
Sipas dokumentit, Jugosllavia dhe Greqia do të pengonin gjithashtu përforcimet tokësore apo ajrore sovjetike dhe të vendeve satelite që mund të kalonin nëpër territorin ose hapësirën e tyre ajrore për të ndihmuar regjimin shqiptar.
Kjo tregon se hartuesit e planit e kishin parasysh mundësinë e një kundërpërgjigjeje nga Bashkimi Sovjetik dhe kishin menduar për mënyrën se si do të pengohej një ndërhyrje e tillë.

Roli i Greqisë dhe mbështetja e aleatëve perëndimorë
Greqisë i caktohej një rol tjetër, por po aq i rëndësishëm: lejimi i zhvillimit të operacioneve të nevojshme nga territori i saj.
Në faqen e dytë thuhet se Greqia do të lejonte që operacionet e grushtit të shtetit të kryheshin nga territori grek. Në faqen e tretë përmenden edhe angazhimet e mundshme të SHBA-së dhe Britanisë së Madhe për t’i dhënë mbështetje ushtarake Jugosllavisë dhe Greqisë në rast të një sulmi nga forcat sovjetike ose vendet satelite.
Dokumenti parashikonte edhe masa të tjera mbrojtëse. Sipas pikës 1.b.(7), forcat detare amerikane do të zhvillonin manovra në veri të detit Adriatik, nga dita e fillimit të operacionit deri në sigurimin e grushtit të shtetit. Qëllimi ishte të dekurajoheshin forcat sovjetike ose të vendeve satelite nga ndërhyrja përmes detit.
Pra, plani nuk kufizohej në organizimin e një force shqiptare që do të kalonte kufirin. Ai përfshinte edhe një skenar më të gjerë ushtarak, ku do të përfshiheshin aleatët perëndimorë dhe ku duhej të parandalohej një përshkallëzim ndërkombëtar.
Në të njëjtën kohë, dokumenti parashikonte që disa shtete të informoheshin për qëllimin e operacionit dhe të jepnin mbështetje morale. Pas krijimit të qeverisë së përkohshme shqiptare, shtetet e përmendura në plan do ta njihnin atë diplomatikisht.
Kjo tregon se përgatitja e grushtit të shtetit nuk shihej vetëm si një çështje ushtarake. Ajo kërkonte edhe një mbështetje diplomatike të organizuar për të legjitimuar pushtetin e ri.

Një ushtri prej më shumë se 10 mijë vetash për të hyrë në Shqipëri
Nëse pjesa politike e dokumentit shpjegon se kush duhej të rrëzonte Enver Hoxhën, faqet 3, 4 dhe 5 tregojnë se si do të bëhej kjo.
Plani parashikonte ngritjen, organizimin dhe stërvitjen e forcave të jashtme operacionale me një fuqi të përgjithshme të përafërt prej 10 400 personash.
Këto forca do të përgatiteshin jashtë Shqipërisë, kryesisht në bazat e parashikuara në Jugosllavi, dhe do të organizoheshin në komanda të ndryshme ushtarake.
Por hartuesit nuk mbështeteshin vetëm te ushtria që do të hynte nga jashtë. Një pjesë thelbësore e planit ishte krijimi i një rezistence të armatosur brenda Shqipërisë, e cila do t’u bashkohej forcave të jashtme sapo të fillonte operacioni.
Në faqen e pestë gjendet një nga të dhënat më interesante të gjithë dokumentit. Aty parashikohet se forcat e rezistencës së brendshme do të rriteshin gradualisht, në varësi të zhvillimit të operacionit.

Shifrat e paraqitura janë:
Në ditën e fillimit të operacionit: rreth 1000 luftëtarë.
Deri në ditën e tretë: rreth 5000 luftëtarë.
Nga dita e shtatë deri në ditën e tridhjetë: 10 000 deri në 16 000 luftëtarë.
Këto janë shifra të planifikuara, jo dëshmi se këto forca ekzistonin realisht apo se u mobilizuan ndonjëherë.
Sidoqoftë, ato tregojnë përmasat e operacionit që imagjinonin hartuesit. Ata besonin se një ndërhyrje e jashtme mund të shoqërohej me një kryengritje të brendshme, e cila do të merrte përmasa të mëdha brenda pak ditësh.
Plani parashikonte që forcat e brendshme të organizoheshin paraprakisht në grupe dhe të lidheshin me komandat ushtarake që do të vepronin nga jashtë. Këto grupe do të ndihmonin në përfundimin e grushtit të shtetit dhe në marrjen e kontrollit të zonave të caktuara.
1 korrik 1954: data e parashikuar për nisjen e operacionit
Një nga detajet më domethënëse gjendet në faqen e tretë.
Në seksionin Mission and Concept, dokumenti përcakton misionin e forcave të përbashkëta: të rrëzonin regjimin e Hoxhës dhe të krijonin një qeveri të lirë e të pavarur në Shqipëri përmes një grushti shteti të fshehtë.
Për këtë operacion parashikohej një periudhë nga dita D deri në ditën D+30. Si objektiv fillestar ishte caktuar 1 korriku 1954.
Kjo do të thotë se dokumenti i prillit 1953 nuk ishte thjesht një përshkrim i përgjithshëm i dëshirës për të rrëzuar regjimin shqiptar. Ai përmbante edhe një afat të synuar për realizimin e operacionit.
Megjithatë, është e rëndësishme të bëhet dallimi mes një date të planifikuar dhe një urdhri përfundimtar për zbatim. Dokumenti provon se 1 korriku 1954 ishte parashikuar si data e synuar, por nuk provon se operacioni mori miratimin përfundimtar apo se u nis atë ditë.
Si do të fillonte sulmi: një goditje e befasishme gjatë natës!
Koncepti operacional ishte i qartë: forcat duhej të vepronin njëkohësisht, me befasi, për të marrë kontrollin e qendrave kryesore të pushtetit.
Në faqen 3 përshkruhet ideja e sulmit të njëkohshëm për të kapur dhe siguruar zonën e Tiranës, si dhe për të neutralizuar forcat kryesore të opozitës së armatosur dhe të sigurisë në zonat e tjera.
Faqja 4 e zbërthen më hollësisht këtë strategji.
Operacionet do të zhvilloheshin gjatë natës. Forcat e jashtme do të niseshin nga zonat e përzgjedhura në Jugosllavi dhe do të drejtoheshin drejt objektivave të caktuara në Shqipëri.
Sipas planit, detyrat e tyre do të ishin:
Të hynin në territorin shqiptar dhe të merrnin kontrollin e zonave të caktuara.
Të neutralizonin rojet dhe njësitë ushtarake që mund të pengonin operacionin.
Të kapnin dhe zëvendësonin drejtuesit e strukturave kundërshtare.
Të merrnin nën kontroll depot dhe instalimet kryesore të furnizimit.
Të ndërprisnin komunikimet e kundërshtarit.
Të izolonin forcat e armatosura dhe strukturat e sigurisë që do t’i qëndronin besnike regjimit.
Të merrnin nën kontroll aeroportet, fushat e aviacionit, nyjet e transportit, qendrat e komunikimit dhe selitë e qeverisë.
Një nga objektivat më të rëndësishëm ishte kapja e drejtuesve të regjimit.
Dokumenti përdor shprehjen "key opposing government leaders are seized and held", që do të thotë se drejtuesit kryesorë të qeverisë kundërshtare duhej të kapeshin dhe të mbaheshin nën kontroll.
Kjo është një dëshmi e qartë se hartuesit kishin parashikuar një ndërhyrje që do të godiste drejtpërdrejt strukturën drejtuese të shtetit shqiptar.
Nuk bëhej fjalë vetëm për pushtimin e disa qyteteve apo për krijimin e një fronti kryengritës. Synimi ishte paralizimi i qeverisë dhe i institucioneve që mbanin në këmbë regjimin.
Tirana, Durrësi dhe Elbasani në qendër të operacionit
Në faqen e pestë, dokumenti ndan forcat në tri komanda fushore: qendrore, veriore dhe jugore.
Komanda Qendrore kishte si objektiv zonën e Tiranës, Durrësit dhe Elbasanit.
Kjo përzgjedhje kishte rëndësi të veçantë, pasi këto zona përfaqësonin qendra të rëndësishme politike, administrative, ekonomike dhe të komunikimit.
Tirana ishte qendra e pushtetit politik dhe administrativ. Durrësi kishte rëndësi si porti kryesor i vendit, ndërsa Elbasani përbënte një pikë të rëndësishme komunikimi mes Shqipërisë së Mesme dhe zonave të tjera.
Komanda Veriore do të vepronte në zonën e Shkodrës, Kukësit dhe krahinave të tjera veriore e lindore. Në këtë sektor parashikohej një përpjekje e veçantë për neutralizimin e forcave kundërshtare.
Komanda Jugore do të vepronte në zonat jugore, ku dokumenti përmend Vlorën dhe Gjirokastrën, si edhe zona të tjera të këtij rajoni.
Pra, Shqipëria ishte ndarë në tri hapësira kryesore operacionale. Synimi ishte që regjimi të mos kishte mundësi të përqendronte të gjitha forcat e tij në një front të vetëm.
Në vend të një sulmi të kufizuar, plani parashikonte një goditje të koordinuar në disa drejtime, për të shpërndarë dhe dobësuar reagimin e ushtrisë dhe të strukturave të sigurisë.
Çfarë do të ndodhte me Enver Hoxhën dhe drejtuesit e regjimit?
Dokumenti nuk përmend shprehimisht një urdhër për vrasjen e Enver Hoxhës. Ai parashikon kapjen dhe mbajtjen nën kontroll të drejtuesve kryesorë të qeverisë.
Ky është një dallim i rëndësishëm.
Plani synonte neutralizimin e udhëheqjes politike dhe ushtarake të regjimit, në mënyrë që të mos kishte më mundësi organizimi të një kundërsulmi të koordinuar.
Në të njëjtën kohë, forcat e operacionit duhej të merrnin nën kontroll institucionet dhe infrastrukturën që mund të përdorej nga qeveria për të ruajtur pushtetin.
Nëse aeroportet, portet, qendrat e komunikimit, depot e furnizimit dhe selitë qeveritare do të binin në duart e forcave të grushtit të shtetit, regjimi do të humbiste një pjesë të madhe të aftësisë së tij për të reaguar.
Kjo shpjegon pse dokumenti i kushton kaq shumë rëndësi marrjes së objekteve strategjike dhe jo vetëm përparimit të trupave në territor.
Qeveria e re shqiptare: kush do ta merrte pushtetin?
Pas fazës ushtarake vinte faza politike.
Në faqen 4, dokumenti parashikon që drejtuesit e qeverisë së përkohshme të vendoseshin në pushtet dhe të shpallnin publikisht krijimin e një qeverie të lirë e të pavarur të Shqipërisë.
Gjithashtu, drejtuesit e forcave që kishin qenë kundërshtarë të regjimit duhej të shpallnin publikisht mbështetjen për qeverinë e re.
Kjo tregon se plani nuk synonte të krijonte thjesht një administratë ushtarake të kontrolluar nga të huajt. Ai parashikonte një strukturë politike shqiptare, e cila do të merrte përsipër legjitimitetin e pushtetit të ri.
Por dokumenti nuk jep emrin e kryeministrit të ardhshëm, të presidentit apo të personave që do të drejtonin qeverinë e përkohshme.
Ai përmend organizatat shqiptare në mërgim dhe strukturat e përgatitura paraprakisht, por nuk identifikon konkretisht se cilët individë do të vendoseshin në krye të shtetit.
Kjo është një nga pyetjet më interesante që mbetet për t’u hetuar në dokumentet e tjera të CIA-s dhe të shërbimeve britanike.
Kush ishte kandidati që amerikanët dhe britanikët kishin menduar për të drejtuar Shqipërinë pas Enver Hoxhës?
Dokumenti që kemi përpara nuk i përgjigjet kësaj pyetjeje.
Çfarë roli do të kishin shqiptarët në mërgim?
Një element shumë i rëndësishëm i dokumentit është përfshirja e shqiptarëve që jetonin jashtë vendit.
Në faqen e dytë përmenden forcat shqiptare refugjate dhe formacionet shqiptare në mërgim, të cilat do të përdoreshin për të plotësuar forcat që Jugosllavia do të vinte në dispozicion.
Kjo do të thotë se amerikanët dhe britanikët e shihnin diasporën politike shqiptare si një element të domosdoshëm të operacionit.
Por këtu lind një pyetje historike: cilat grupe shqiptare do të merrnin pjesë?
A bëhej fjalë për organizatat nacionaliste që kishin ikur nga Shqipëria pas vitit 1944? A do të përfshiheshin ish-anëtarë të Ballit Kombëtar, Legalitetit apo grupe të tjera antikomuniste? A kishte një marrëveshje mes tyre dhe shërbimeve perëndimore?
Dokumenti i paraqitur nuk i jep këto emra dhe nuk përcakton se cilat organizata do të furnizonin konkretisht trupat.
Por ai vërteton se pjesëmarrja e shqiptarëve në mërgim ishte pjesë e konceptit të operacionit dhe jo thjesht një ide anësore.
Kjo është një pistë e rëndësishme për të kuptuar marrëdhëniet mes emigracionit politik shqiptar, CIA-s dhe shërbimeve britanike në vitet e para të Luftës së Ftohtë.
A ishte ky një plan për luftë të drejtpërdrejtë me Bashkimin Sovjetik?
Dokumenti tregon se hartuesit kishin menduar edhe për skenarin më të rrezikshëm: reagimin e Bashkimit Sovjetik.
Në atë kohë Shqipëria ishte një aleate e rëndësishme e Moskës. Regjimi i Hoxhës mbështetej te lidhjet politike, ushtarake dhe ekonomike me bllokun sovjetik.
Prandaj, rrëzimi i tij nuk shihej si një operacion që mund të zhvillohej pa pasoja ndërkombëtare.
Plani parashikonte që Jugosllavia dhe Greqia të pengonin kalimin e forcave sovjetike dhe të vendeve satelite nëpër territoret dhe hapësirat e tyre ajrore. Ndërkohë, SHBA-ja dhe Britania do të ofronin mbështetje ushtarake në rast se këto vende sulmoheshin.
Edhe manovrat e forcave detare amerikane në Adriatik ishin pjesë e kësaj strategjie.
Kjo tregon se përmbysja e regjimit shqiptar ishte konceptuar në një kontekst shumë më të gjerë se një konflikt i brendshëm shqiptar.
Nëse operacioni do të realizohej dhe Bashkimi Sovjetik do të ndërhynte, situata mund të kthehej në një përplasje ndërkombëtare.
Pse ishte kaq e rëndësishme Shqipëria?
Për të kuptuar rëndësinë e këtij plani, duhet parë pozicioni i Shqipërisë në fillim të viteve 1950.
Shqipëria ishte një shtet i vogël, por me një pozicion strategjik të rëndësishëm në Adriatik dhe në Mesdhe.
Pas prishjes së Titos me Stalinin në vitin 1948, Shqipëria ishte bërë një pikë e rëndësishme e pranisë sovjetike në Ballkan. Në këtë kontekst, rrëzimi i regjimit të Hoxhës do të ndryshonte ekuilibrat politikë dhe ushtarakë të rajonit.
Për Jugosllavinë, dobësimi i regjimit shqiptar do të eliminonte një qeveri armiqësore në kufirin e saj jugor.
Për SHBA-në dhe Britaninë e Madhe, do të ishte një goditje ndaj zgjerimit të ndikimit sovjetik në Ballkan.
Por dokumenti nuk përmban një analizë të plotë të motiveve individuale të secilit shtet. Ai përshkruan detyrat që do të merrnin përsipër palët në operacion.
Prandaj, motivet strategjike duhen trajtuar si kontekst historik dhe jo si deklarata të drejtpërdrejta të dokumentit.
Dokumenti i vitit 1953 është një dëshmi me rëndësi të veçantë për historinë e Luftës së Ftohtë dhe për marrëdhëniet e Shqipërisë me fuqitë e mëdha.
Ai tregon se në atë periudhë përmbysja e regjimit të Enver Hoxhës nuk ishte vetëm një dëshirë politike e opozitës shqiptare në mërgim. Ishte objekt i një plani të detajuar, ku ishin përfshirë tri shtete dhe ku ishin parashikuar forca ushtarake, struktura komanduese, baza territoriale, objektiva strategjikë dhe një qeveri e re.
Ajo që bie më shumë në sy është roli i Jugosllavisë së Titos. Një vend që pak vite më parë kishte qenë aleati më i afërt i Shqipërisë komuniste, tashmë shfaqej në këtë dokument si një nga partnerët kryesorë të një operacioni për rrëzimin e qeverisë së Tiranës.
Po aq domethënëse është përfshirja e Britanisë së Madhe dhe parashikimi i mbështetjes amerikane në rast të ndërhyrjes sovjetike./dritare.net






