Historia e vajzave shqiptare që i shpëtuan kampit nazist! Flet Adrienne Naylor!
Thursday 9 July 2026, 20:08
Dritare.net
Në një botë ku historia shpesh shkruhet nga fitimtarët dhe zërat e margjinalizuar humbasin në harresë, një studiuese amerikane ka marrë përsipër të zbardhë disa nga faqet më të errëta dhe më magjepsëse të së kaluarës shqiptare. Adrienne Naylor, një përkthyese, arkiviste dhe punonjëse në Universitetin e Harvardit, solli një perspektivë të re dhe jetike në një intervistë për emisionin Shqip nga Rudina Xhunga në DritareTV.
Përmes pasionit të saj për historinë e grave në burgje dhe një kurioziteti të pashtershëm për Ballkanin, Naylor ka hulumtuar fatin e partizaneve shqiptare në kampet naziste dhe ka nisur një projekt ambicioz për të shkruar biografinë e vërtetë të Edith Durham. Kjo analizë zbulon jo vetëm të dhëna historike të panjohura, por edhe reflekton mbi sfidat e ruajtjes së kujtesës kombëtare në Shqipëri. Zanafilla e këtij rrugëtimi hulumtues lidhet me përkthimin e një libri të jashtëzakonshëm mbi gratë shqiptare të internuara në kampin famëkeq të Ravensbrück-ut gjatë Luftës së Dytë Botërore. Liri Çako, Fatmira Salla, Petrina Shaho dhe Olga Dardha ishin ndër adoleshentet partizane që ranë në duart e nazistëve. Pasi u kapën në beteja të ashpra, ato u deportuan fillimisht në Greqi dhe më pas në zemër të Gjermanisë.
Tragjedia e tyre u thellua kur disa prej shoqeve të tyre, përfshirë Fato Berberin, Dhoksi Priftin dhe Sofia Notin, u pushkatuan mizorisht. Naylor thekson se ky nuk është thjesht një libër lufte, por një manual i mbijetesës psikologjike. Mënyra se si këto gra menaxhuan stresin dhe u përshtatën me vështirësitë çnjerëzore flet për një qëndresë unike që meriton njohje ndërkombëtare. Megjithatë, hulumtimi i këtyre historive nxori në pah një problematikë shqetësuese: mungesën e kujtesës institucionale dhe neglizhencën arkivore në Shqipëri. Gjatë përpjekjeve të saj për të gjetur botimet origjinale në gjuhën shqipe të këtyre kujtimeve, Naylor u përball me dyer të mbyllura dhe mungesë regjistrash.
Përmes katalogëve botërorë dhe burimeve të Harvardit, ajo zbuloi se kopjet e rralla të këtyre librave gjendeshin në Danimarkë dhe në Bibliotekën Kombëtare të Kosovës, ndërkohë që institucionet në Tiranë nuk i kishin të aksesueshme. Ky paradoks shërben si një kritikë e fortë për industrinë e botimeve dhe institucionet kulturore shqiptare, të cilat, sipas analizës, duhet të bëjnë më shumë për të ruajtur trashëgiminë e tyre kombëtare përballë rrezikut të harresës historike.
Përtej traumave të Luftës së Dytë Botërore, interesi i Naylor është zhvendosur te një tjetër figurë ikonike e historisë shqiptare: Mary Edith Durham. Edhe pse në Shqipëri ajo njihet si 'Krajlica e Malësoreve' dhe konsiderohet një heroinë kombëtare, në Britaninë e Madhe figura e saj është pothuajse e panjohur. Gjatë vizitave në Institutin Antropologjik Mbretëror në Londër, Naylor konstatoi mungesën e një biografie të vërtetë, bazuar në jetën e saj reale dhe jo thjesht në librat e saj. Ajo çfarë e bën këtë biografi të re të rëndësishme është zbulimi i motiveve të vërteta që e shtynë Durhamin drejt Ballkanit. Ndryshe nga miti i aristokrates britanike që kërkonte aventura, Durham ishte një grua e dërrmuar mendërisht nga vitet e tëra të kujdesit për nënën e saj të sëmurë. Udhëtimi i saj i parë ishte një recetë mjekësore për t'u shëruar nga ajo që sot njihet si 'burnout'. Kjo biografi synon të hedhë dritë edhe mbi aspekte të panjohura të jetës së saj personale. Përmes mijëra letrave dhe ditarëve, Naylor po eksploron marrëdhëniet e mundshme intime të Durham me gra të tjera, si Isabel McTurk, si dhe korrespondencat e saj të ngushta me figura të rëndësishme si Fan Noli. Fundi i jetës së Durham ishte i mbushur me dhimbje fizike ekstreme, një pasojë direkte e kushteve të vështira të udhëtimeve të saj në malet shqiptare. Ajo vdiq në vitin 1944, pasi kishte lënë pas një trashëgimi të pashlyeshme, duke u shndërruar në një 'influencere' të kohës së saj që e solli çështjen shqiptare në vëmendjen e Evropës. Në fund të intervistës, fokusi zhvendoset te jeta e Naylor në Boston dhe marrëdhënia e saj me gjuhën shqipe. Ajo punon në departamentin e sigurisë shëndetësore dhe mjedisore në Harvard, duke menaxhuar rreziqet në laboratorë kompleksë. Ajo thekson se Harvardi ofron kurse për gjuhën shqipe, një tregues i vlerësimit akademik për këtë gjuhë të rrallë. Për të përmirësuar komunikimin e saj, ajo përdor platforma si iTalki dhe mjete të inteligjencës artificiale si ChatGPT, duke theksuar se këto të fundit janë shumë më të sakta se Google Translate. Megjithatë, ajo ngre dhe një shqetësim etik dhe ekologjik, të nxitur nga e bija, lidhur me sasinë e madhe të ujit që konsumojnë serverat e inteligjencës artificiale. Kjo bisedë e gjerë, që nis nga kampet e vdekjes dhe përfundon te teknologjia e së ardhmes, dëshmon rëndësinë e ndërlidhjes së kulturave dhe domosdoshmërinë e studiuesve të pavarur për të mbajtur gjallë historitë thelbësore të njerëzimit./dritare.net
