Si u zhdukën 42 katërsiluruesit shqiptarë? Major Aliaj rrëfen çfarë ndodhi me flotën
Friday 18 September 2026, 20:08
Dritare.net
Një jetë e lidhur me detin, që nisi thuajse rastësisht në Shkollën e Marinës në Vlorë, vazhdoi në anijet luftarake shqiptare dhe më pas në anijet tregtare që lundronin në disa prej deteve më të vështira të botës. Kjo është historia e kapiten Zaho Aliaj, ish-oficer i Marinës Luftarake Shqiptare, i cili rrëfeu në emisionin Shqip ng Dritan Hila në DritareTV jetën mes uniformës, anijeve, alarmeve në kufirin detar dhe viteve të mëvonshme si kapiten në flotën tregtare.
I lindur dhe rritur në Vlorë, në zonën e Çoles, Aliaj e kishte detin pranë që në fëmijëri. Por rruga drejt Marinës nuk ishte fillimisht një zgjedhje e planifikuar. Pasi përfundoi gjimnazin në vitin 1972, ai priste të vazhdonte studimet e larta dhe më vonë mësoi se i kishte dalë e drejta për Gjuhë-Letërsi në Gjirokastër. Ndërkohë, emri i tij ishte përzgjedhur nga strukturat ushtarake për t'u përgatitur si oficer.
Kur iu kërkua të përcaktonte degët ku dëshironte të shkonte, përgjigjja e tij ishte e prerë: “Marinë.”. Kështu nisi një rrugëtim që do t'i përcaktonte pjesën më të madhe të jetës.
Shkolla e Marinës funksiononte me disiplinë të fortë ushtarake. Tri vitet e para ishin shkollim, ndërsa viti i katërt zhvillohej kryesisht si praktikë. Aliaj u dërgua në Sarandë, ku nisi praktikën në anijet e mëdha dhe, pas diplomimit, u emërua në katërsilurues.
Ishte vetëm 21 vjeç kur mori detyrën e komandantit të një anijeje luftarake. E drejta për të lundruar në mënyrë të pavarur nuk jepej menjëherë: ai tregon se e mori rreth një vit pasi kishte nisur punën dhe edhe më pas lundrimet e para zhvilloheshin nën mbikëqyrje.
Katërsiluruesi kishte një ekuipazh prej nëntë vetash: komandantin, kryemekanikun dhe shtatë marinarë të shërbimit të detyrueshëm. Në shumë raste marinarët që Alij komandonte ishin edhe më të mëdhenj në moshë se oficeri i tyre 21-vjeçar.
Anijet ishin ndërtuar për sulm. Katërsiluruesit që ai drejtonte mbanin dy silurë dhe dy mitraloza të kalibrit 14.5 mm. Parimi i luftimit ishte i drejtpërdrejtë: sulmo, lësho silurët dhe largohu. Shanset për t'u kthyer pas një sulmi real nuk konsideroheshin të sigurta.
“Na mban partia për një ditë të zezë”, kujton Aliaj se u thoshte komandanti. Përgatitja, sipas tij, nuk ishte vetëm teknike. Oficerët dhe marinarët duhej të ishin psikologjikisht të përgatitur për faktin se, në rast lufte, mund të niseshin në një mision nga i cili nuk do të ktheheshin.
Katërsiluruesit mund të arrinin teorikisht një shpejtësi prej rreth 51.5 nyjesh, afërsisht 100 kilometra në orë, megjithëse shpejtësia maksimale përdorej shumë rrallë për shkak të ngarkesës së madhe mbi motorët.
Jeta brenda tyre ishte larg çdo komoditeti. Në verë nxehtësia bëhej e rëndë, ndërsa në dimër të ftohtit depërtonte në anije. Nuk kishte ajër të kondicionuar dhe hapësirat e fjetjes ishin minimale. Marinarët dhe oficerët flinin në kabina të vogla, pranë pajisjeve të lundrimit, radios, hartave dhe furnizimeve.
Gjatë viteve në Marinën Luftarake, Aliaj pati edhe raste alarmi dhe ndërhyrjesh në kufirin detar. Ai kujton një incident në zonën e Gjirit të Gramës, kur një katërsilurues u nis për të ndaluar një mjet që nuk iu bind sinjaleve. Gjatë ndërhyrjes pati një të shtënë dhe një prej personave në mjet humbi jetën. Sipas versionit që Aliaj kujton nga ajo kohë, arma ishte shkrepur pa dashje pasi oficeri ishte penguar nga dallga.
Në një tjetër episod, ndërsa ishte me shërbim në Palermo, atij iu kërkua të paralajmëronte një anije të lidhur me kontrabandën e cigareve që kishte hyrë rreth një milje brenda kufirit. Aliaj nisi t'u fliste italisht, derisa nga mjeti iu përgjigjën shqip: “Në rregull, komandant”. Brenda ishin shqiptarë.
Në kulmin e saj, sipas rrëfimit të tij, Shqipëria kishte 42 katërsilurues të shpërndarë në bazat detare. Vlora kishte një peshë të veçantë për shkak të Sazanit dhe Pashalimanit, ndërsa flota përfshinte edhe gjuajtës të nëndetëseve, dragamina dhe mjete të tjera luftarake.
Zaho Alij ka edhe një lidhje të veçantë me kinematografinë shqiptare. Ai ishte figurant në filmin “Ballë për ballë” dhe mori pjesë edhe në xhirimet me katërsilurues në Sazan e Sarandë. Mes personave që kujton nga xhirimet është edhe Arben Imami, të cilin thotë se e kishte “ushtar në rresht” gjatë realizimit të filmit.
Por vitet 1990 sollën shpërbërjen e botës që ai kishte njohur. Sipas Aliajt, gatishmëria e flotës ra si fizikisht, ashtu edhe moralisht. Ushtarët largoheshin, disiplinës po i vinte fundi dhe pajisjet po degradonin. Një prej goditjeve që kujton ishte arratisja e një katërsiluruesi së bashku me oficerë dhe marinarë.
Në vitet 1991-1992 ai ishte bërë komandant grupi të anijeve të mëdha. Por situata e krijuar e bëri të mendonte largimin nga ushtria. Frika e tij ishte se në kushtet e humbjes së kontrollit mund të ndodhte një incident i rëndë dhe përgjegjësinë do ta mbante komandanti.
Para se të largohej, bëri diçka që më vonë do t'i ndryshonte jetën: mësoi anglisht. Ndërsa kolegët e tij mblidheshin në klub, ai kujton se mbyllej në kabinë dhe studionte. Pas largimit nga Marina hapi fillimisht një agjenci detare, por shumë shpejt deti e thirri përsëri.
Një ofertë rastësore për të punuar si kapiten e riktheu në anije. Fillimisht lundroi në linja si Sarandë-Patra dhe Vlorë-Patra, me transport çimentoje, tullash dhe mallrash të tjera. Më pas drejtoi edhe mjetet e shpejta në linjën Sarandë-Korfuz.
Karriera e tij kaloi më pas përtej ujërave shqiptare. Aliaj punoi për vite në flotën tregtare ndërkombëtare dhe drejtoi anije shumë më të mëdha se ato me të cilat kishte nisur si oficer 21-vjeçar. Anija më e madhe që kujton se ka drejtuar ishte rreth 11 mijë tonë, gjatë periudhës kur punonte në një flotë të lidhur me Izraelin dhe Turqinë.
Rreth shtatë apo tetë vjet të jetës së tij i kaloi në anijet tregtare. Një pjesë e rëndësishme e lundrimeve ishte në Detin e Veriut, mes porteve të Holandës, Gjermanisë, Belgjikës, Anglisë dhe Skocisë.
Atje, edhe për një oficer të dalë nga Marina Luftarake, deti ishte një shkollë tjetër. Stuhitë, dallgët dhe rrymat mund ta bënin lundrimin jashtëzakonisht të rrezikshëm. Alij kujton edhe atë që detarët e quajnë “det i vdekur”: nga jashtë mund të duket sikur nuk po ndodh asgjë, ndërsa anija goditet fort nga lëvizjet dhe rrymat e detit.
Pikërisht përvoja e bëri të kuptonte edhe peshën e përgjegjësisë së një kapiteni. Një oficeri të ri, që i kishte treguar se kishte vazhduar lundrimin në kushte të rrezikshme sepse kishte marrë urdhër, Aliaj i dha një këshillë që përmbledh filozofinë e tij si kapiten:
“Nuk ke në bord 10 vetë, ke 10 familje. Këtë mos e harro.”
Sot ai e sheh me keqardhje humbjen e traditës detare shqiptare. Për Aliajn, problemi nuk është vetëm se Shqipëria nuk ka më flotën që kishte dikur, por se bashkë me anijet rrezikon të humbasë edhe dijen, eksperiencën dhe shkollën e brezave të detarëve dhe oficerëve.
Megjithatë, pas dekadash në det, nga një katërsilurues me nëntë njerëz në bord te anijet tregtare mijëratonshe, dëshira për të lundruar nuk është shuar.
Kur mbushi 70 vjeç, familja i solli tortën dhe përpara se të frynte qirinjtë, i kërkoi të bënte një urim. Zaho Aliaj nuk kërkoi asgjë materiale.
“Një imbarkim të fundit”, ishte dëshira e kapitenit.
Një fjali e shkurtër që përmbledh një jetë të tërë: atë të një djali nga Vlora që hyri thuajse rastësisht në Shkollën e Marinës, u bë komandant anijeje në moshën 21-vjeçare dhe kaloi dekada duke lundruar, por që edhe në të 70-at do të donte të hipte edhe një herë në anije dhe të dilte në det./dritare.net
