Lahuta është shqiptare. Historia e treguar nga një anglez
Friday 31 July 2026, 20:08
Dritare.net
Në thellësitë e maleve të Shqipërisë së Veriut, një tingull i veçantë dhe i lashtë vazhdon të kumbojë, duke sfiduar kohën, regjimet politike dhe globalizmin. Është tingulli i lahutës, një instrumenti unik me vetëm një tel, i cili nuk shërben thjesht për të bërë muzikë, por si një arkiv i gjallë i historisë dhe i identitetit të kombit shqiptar. Ky instrument, i cili shoqëron Eposin e Kreshnikëve, përbën një nga elementet më thelbësore të trashëgimisë kulturore jomateriale të Ballkanit dhe të mbarë Evropës.
Fotoreporteri britanik Robert Hackman udhëton nga Tirana në Lezhë e Shkodër për të njohur lahutën dhe zbulon një realitet sa magjepsës aq edhe i rrezikuar, ku përpjekja për të shpëtuar lahutën nga zhdukja është kthyer në një mision jetësor për një grusht njerëzish. Historiani dhe akademiku Dorian Koçi, ish-drejtor i Muzeut Historik Kombëtar, e përshkruan Eposin e Kreshnikëve dhe tingujt e lahutës si "pasaportën e identitetit" për shqiptarët. Ashtu si Greqia e Lashtë ka "Iliadën" dhe "Odisenë", Shqipëria dhe Ballkani kanë një pasuri po aq të vyer në formën e narrativave epike që u mbijetuan shekujve duke kaluar gojë më gojë, nga një brez në tjetrin.
Në mungesë të një tradite të hershme të shkrimit masiv, shqiptarët e përdorën lahutën si mediumin kryesor për të ruajtur kujtesën e tyre kolektive. Sipas Koçit, lahuta nuk flet për ndjenja intime apo romanca; ajo oshëtin me bëmat e heronjve, betimet e lashta dhe ngjarjet e një të shkuare të lavdishme. Instrumenti ndan të njëjtën strukturë formule dhe logjike tregimtare me poemat e mëdha epike të njerëzimit, duke e bërë atë jo vetëm një thesar kombëtar, por një dëshmi të rëndësishme për literaturën e hershme botërore. Megjithatë, mbijetesa e saj sot varet gjerësisht nga politikat shtetërore dhe institucionet kulturore, veçanërisht pas përfshirjes në listën e trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Por, siç vërehet gjatë këtij udhëtimi kërkimor, institucionet mund të hartojnë politika, por janë njerëzit e thjeshtë ata që i mbajnë traditat gjallë.
Për të kuptuar shpirtin e vërtetë të lahutës, gazetari i huaj udhëton drejt Lezhës dhe zonave veriore për të takuar lahutarët, ata individë që e njohin dhe e jetojnë këtë instrument. Një prej tyre është Ndue, një burrë 80-vjeçar, i cili jo vetëm që interpreton, por edhe i ndërton vetë lahutat e tij. Me një jetë të shënjuar nga vështirësitë e izolimit gjatë regjimit komunist dhe mungesa e lidhjes fizike me shqiptarët e Kosovës, Ndue reflekton historinë e dhimbshme të kombit në çdo gdhendje të drurit. Lahutat e tij bëhen nga druri i bardhë i papërpunuar thellësisht, shpesh të dekoruara me simbole të rëndësishme kombëtare si figura e heroit kombëtar, Gjergj Kastriot Skënderbeu. Ndue tregon me një modesti sublime sesi e mban gjallë instrumentin pavarësisht faktit që thekson se "nuk është mjeshtri më i përsosur". Teknika e tij kërkon njohjen e thellë të pesë notave bazë dhe një ndjeshmëri e delikatesë në lëvizjen e harkut, e cila duhet të bëhet me elegancë dhe jo me forcë. Prekja e tij dëshmon se lahuta nuk është thjesht dru e tel, por një shtojcë e trupit dhe shpirtit të tij.
Një aspekt po aq thelbësor dhe revolucionar në këtë rrugëtim është takimi me Lumturinë, e vetmja grua në Shqipëri që interpreton në lahutë, një veprimtari që historikisht është dominuar ekskluzivisht nga burrat. Me origjinë nga Shkreli i Malësisë së Madhe, Lumturia vjen nga një familje me tradita të rënda lahutarësh, ku xhaxhai i saj interpretoi në skenë deri në moshën 107-vjeçare. Për Lumturinë, lahuta ka një "pasaportë" biologjike dhe gjeografike shumë të saktë: druri vjen nga panja e bjeshkëve, harku nga thana, lëkura merret nga gomari dhe teli bëhet nga qimet e bishtit të kalit. Këto materiale tregojnë lidhjen e pazgjidhshme midis natyrës shqiptare dhe këtij mjeti muzikor. Duke filluar t'i bjerë lahutës që në moshën 12-vjeçare, ajo ka thyer një tabu të fortë sociale. Angazhimi i saj i tanishëm shtrihet përtej performimit; Lumturia po u mëson fëmijëve të vegjël artin e lahutës, duke u siguruar që kjo kulturë mos të mbetet vetëm një relikte muzeale. Sipas saj, ky instrument dhe trashëgimia e eposit i përkasin të gjithë botës, dhe transmetimi te brezat e rinj, si djem ashtu edhe vajza, është detyra më madhore që ka ndërmarrë pas certifikimit të instrumentit nga UNESCO.
Në përfundim, historia e lahutës është njëkohësisht historia e vetë shqiptarëve: e ashpër, sfiduese, por jashtëzakonisht e qëndrueshme. Nga bisedat akademike mbi Odisean dhe Eposin e Kreshnikëve, te gdhendjet e Ndout 80-vjeçar me figura të Skënderbeut, e deri te revolucioni gjinor i nisur nga Lumturia në mësimdhënien e të rinjve, lahuta vazhdon të dëshmojë se kultura jomateriale është fryma që mban gjallë një komb. Për sa kohë do të ketë duar të vogla që po mësojnë të përdorin harkun prej thane, eposet e Mujit dhe Halilit nuk do të heshtin kurrë, duke i dhënë këtij zëri antik një të ardhme premtuese e ndriçuese në mes të Europës bashkëkohore.
