E nxorën në pritë dhe e qëlluan! Si u vra Hasan Riza Pasha në errësirë!
Monday 3 August 2026, 18:06
Dritare.net
Në emisionin “Dekalog” në DritareTV, gazetari Roland Qafoku solli historinë e vrasjes së Hasan Riza Pashës, komandantit që mbrojti Shkodrën nga forcat malazeze gjatë rrethimit të viteve 1912–1913.
Duke iu referuar librit të tij “100 vrasjet më të bujshme në historinë e shtetit shqiptar”, Qafoku zbuloi prapaskenat e atentatit të 30 janarit 1913, dëshmitë që implikojnë Esad Pashë Toptanin dhe tradhtinë që përfundoi me dorëzimin e Shkodrës. Vrasja e Hasan Riza Pashës, e cilësuar si atentati i parë politik i shtetit shqiptar, mbetet një nga ngjarjet më të errëta dhe më vendimtare të historisë sonë.
Kjo vrasje nuk është thjesht një akt kriminal ordiner, por një atentat me pasoja gjeopolitike të jashtëzakonshme për fatet e Shkodrës dhe të mbarë kombit shqiptar. Libri thekson se si dhuna politike ka diktuar shpesh rrjedhën e historisë sonë, duke formësuar qeveri, regjime dhe zhvillime sociale.
KUSH ISHTE HASAN RIZA PASHA
Hasan Riza Pasha ishte një ushtarak karriere i Perandorisë Osmane, me origjinë nga Bagdadi i Irakut. Lindur në vitin 1871, ai u emërua si guvernator dhe komandant i ushtrisë osmano-shqiptare në Shkodër. Në momentet më kritike të historisë, kur sapo ishte shpallur Pavarësia e Shqipërisë në nëntor të vitit 1912, qyteti i Shkodrës ndodhej nën një rrethim të pamëshirshëm nga ushtria malazeze. Hasan Riza Pasha mori mbi supe detyrën për të mbrojtur qytetin. Sipas fakteve historike, ai kishte marrë një mesazh nga Kryeministri i parë i Shqipërisë, Ismail Qemali, ku udhëzohej prerë që Shkodra duhej të mbrohej me çdo kusht nga pushtuesit sllavë. Duke i qëndruar besnik këtij misioni, gjenerali kishte hartuar një plan të shkëlqyer mbrojtjeje ushtarake, duke bashkuar forcat osmane me shqiptarët.
NATA E ATENTATIT DHE KURTHI I ESAD PASHËS
Atentati ndaj tij më 30 janar 1913 përfaqëson vrasjen e parë të organizuar politike në historinë e shtetit shqiptar. Mënyra se si u ekzekutua ngjan me një intrigë tipike ballkanike dhe osmane. Pasditen e 30 janarit, zëvendësi i tij, Esad Pashë Toptani, e ftoi për darkë në shtëpinë e tij. Pas diskutimeve për mbrojtjen e Shkodrës, Hasan Riza Pasha u nis drejt shtëpisë së tij në këmbë, pa rojet e veta, i shoqëruar vetëm nga dy njerëzit më besnikë të Esadit: Osman Bali dhe Mehmet Kavaja. Në një distancë prej vetëm 150 metrash, në errësirë, Osman Bali dha sinjalin me fener duke e ngritur tri herë. Vrasësit e fshehur pas një muri hapën zjarr, duke e lënë gjeneralin të plagosur rëndë. Shoqëruesit e Esad Pashës nuk reaguan fare për ta mbrojtur.
DËSHMITË HISTORIKE QË FAKTOJNË TRADHTINË
Provat dhe dëshmitë që implikojnë Esad Pashë Toptanin janë të shumta dhe të pakontestueshme. Studiuesja dhe mikja e shqiptarëve, Edith Durham, raportoi se vrasësit ishin veshur si gra dhe se njerëzit e Esadit mburreshin më vonë për këtë akt. Dëshmia më e rëndë vjen nga vetë nipi i Esad Pashës, Eqrem Bej Vlora, i cili në shkrimet e tij e bën përgjegjës drejtpërdrejt dajën e tij. Sipas tij, vrasësit u paguan dhe u organizuan nga Osman Bali. Gazetari italian Gino Beri shkroi asokohe për shkeljen flagrante të kodit shqiptar të besës; Hasan Riza Pasha u vra pasi doli si mik nga shtëpia e Esadit, një turp i pashlyeshëm në traditën shqiptare. Për më tepër, vetë Esad Pasha nuk kreu asnjë hetim për të gjetur fajtorët pasi mori pushtetin, duke konfirmuar fajësinë e tij.
ORËT E FUNDIT DHE SHITJA E SHKODRËS
Agonia e Hasan Riza Pashës zgjati rreth shtatë orë. Në momentet e tij të fundit, para se të ndërronte jetë në orën 2 të mëngjesit të 31 janarit, ai tregoi madhështinë e tij si ushtarak. Duke iu drejtuar oficerëve, ai i quajti plumbat në trupin e tij 'dekorata' që do të donte t'i kishte marrë në fushën e betejës dhe jo pas shpine. Amaneti i tij i fundit ishte një urdhër për oficerët që të betoheshin se do ta mbronin Shkodrën deri në vdekje. Fatkeqësisht, ky amanet u tradhtua shpejt. Menjëherë pas vdekjes së tij, Esad Pashë Toptani u vetëshpall komandant dhe, në kundërshtim me çdo moral ushtarak dhe kombëtar, e dorëzoi Shkodrën te malazezët në këmbim të 600,000 frangave.
NJË VEND NË PANTEONIN E DËSHMORËVE
Vrasja e Hasan Riza Pashës ishte një tradhti e shumëfishtë: ndaj një eprori, ndaj një miku, dhe mbi të gjitha, ndaj interesave të kombit shqiptar. Analiza e fakteve dhe 10 mistereve të kësaj ngjarjeje çmontojnë çdo përpjekje revizioniste për të pastruar figurën e Esad Pashë Toptanit. Përkundrazi, Hasan Riza Pasha, ndonëse një gjeneral i huaj, shërbeu si një mbrojtës besnik i tokave shqiptare, duke dhënë jetën për to. Ai meriton pa diskutim të cilësohet si dëshmori i parë i shtetit shqiptar dhe të prehet me nderime në Varrezat e Dëshmorëve të Kombit, si një simbol i rezistencës dhe i flijimit për Shqipërinë./E.P-dritare.net
