Të fuqishmit kanë fuqinë e tyre. Ne kemi aftësinë të ndalojmë së shtiruri! Thirrja e kryeministrit kanadez në Davos
E Enjte 22 Janar 2026, 20:08
Dritare.net
Në një fjalim të fuqishëm, Mark Carney argumenton nevojën për unitet përballë rendit të ri botëror të Donald Trump.
Më poshtë gjeni fjalimin e përshtatur në shqip nga Dritare.net
Sot do të flas për një çarje në rendin botëror, për fundin e një trillimi të këndshëm dhe fillimin e një realiteti të ashpër, ku gjeopolitika, ku fuqitë e mëdha dominuese, nuk i nënshtrohen asnjë kufiri, asnjë frenimi.
Nga ana tjetër, dua t’ju them se vendet e tjera, veçanërisht fuqitë e ndërmjetme si Kanadaja, nuk janë të pafuqishme. Ato kanë aftësinë të ndërtojnë një rend të ri që përfshin vlerat tona, si respekti për të drejtat e njeriut, zhvillimi i qëndrueshëm, solidariteti, sovraniteti dhe integriteti territorial i shteteve.
Fuqia e atyre që janë më pak të fuqishëm nis me ndershmërinë.
Çdo ditë duket se na kujtohet se jetojmë në një epokë rivaliteti mes fuqive të mëdha, se rendi ndërkombëtar i bazuar në rregulla po zbehet, se të fortët bëjnë çfarë munden, ndërsa të dobëtit vuajnë çfarë u bie për hise. Ky aforizëm i Tukididit paraqitet si i pashmangshëm, si logjika natyrore e marrëdhënieve ndërkombëtare që po rikthehet. Dhe përballë kësaj logjike, ekziston një prirje e fortë që vendet të përshtaten, të shmangin konfliktin, të shpresojnë se bindja do t’u blejë siguri.
Por nuk do të ndodhë kështu. Atëherë, cilat janë opsionet tona?
Në vitin 1978, disidenti çek Václav Havel, më vonë president, shkroi një ese të titulluar Fuqia e të pafuqishmëve, ku ngriti një pyetje të thjeshtë: si arrinte të mbijetonte sistemi komunist?
Përgjigjja e tij fillonte me një shitës perimesh.
Çdo mëngjes, ky tregtar vendos në dritaren e dyqanit një pankartë: “Punëtorë të botës, bashkohuni.” Ai nuk e beson – askush nuk e beson – por e vendos gjithsesi për të shmangur telashe, për të sinjalizuar bindje, për t’u përshtatur. Dhe për shkak se çdo tregtar në çdo rrugë bën të njëjtën gjë, sistemi vazhdon – jo vetëm përmes dhunës, por përmes pjesëmarrjes së njerëzve të zakonshëm në rituale që, në privatësi, e dinë se janë të rreme.
Havel e quajti këtë “të jetuarit brenda gënjeshtrës”.
Fuqia e sistemit nuk buron nga e vërteta e tij, por nga gatishmëria e të gjithëve për të vepruar sikur ai të ishte i vërtetë; dhe brishtësia e tij buron nga i njëjti burim. Kur qoftë edhe një person ndalon së performuari, kur shitësi heq pankartën nga dritarja, iluzioni fillon të çahet. Miq, ka ardhur koha që kompanitë dhe vendet t’i heqin pankartat e tyre.
Për dekada me radhë, vende si Kanadaja përparuan nën atë që e quanim rend ndërkombëtar i bazuar në rregulla. Ne iu bashkuam institucioneve të tij, lavdëruam parimet e tij, përfituam nga parashikueshmëria e tij. Falë kësaj, mund të ndiqnim politika të jashtme të bazuara në vlera, nën mbrojtjen e tij.
Ne e dinim se historia e rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla ishte pjesërisht e rreme, se më të fortët përjashtonin veten kur u leverdiste, se rregullat tregtare zbatoheshin në mënyrë asimetrike. Dhe e dinim se e drejta ndërkombëtare zbatohej me rigorozitet të ndryshëm, në varësi të identitetit të të akuzuarit apo të viktimës.
Ky trillim ishte i dobishëm, dhe hegjemonia amerikane, në veçanti, ndihmoi në ofrimin e të mirave publike: rrugë detare të hapura, një sistem financiar të qëndrueshëm, siguri kolektive dhe mbështetje për mekanizma të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve. Kështu, ne vendosëm pankartën në dritare. Morëm pjesë në rituale dhe, në masë të madhe, shmangëm nxjerrjen në pah të hendekut mes retorikës dhe realitetit.
Ky pazar nuk funksionon më. Le të jem i drejtpërdrejtë: ne jemi në mes të një çarje, jo të një tranzicioni.
Gjatë dy dekadave të fundit, një seri krizash në financë, shëndetësi, energji dhe gjeopolitikë kanë nxjerrë në pah rreziqet e integrimit ekstrem global. Por kohët e fundit, fuqitë e mëdha kanë filluar ta përdorin integrimin ekonomik si armë: tarifat si levë, infrastrukturën financiare si mjet shtrëngimi, zinxhirët e furnizimit si dobësi për t’u shfrytëzuar. Nuk mund të jetosh më brenda gënjeshtrës së përfitimit të ndërsjellë nga integrimi, kur integrimi bëhet burim i nënshtrimit tënd.
Institucionet shumëpalëshe mbi të cilat janë mbështetur fuqitë e mesme – OBT-ja, OKB-ja, COP-i, e gjithë arkitektura e zgjidhjes kolektive të problemeve – janë nën kërcënim. Si pasojë, shumë vende po arrijnë në të njëjtin përfundim: duhet të zhvillojnë autonomi më të madhe strategjike, në energji, ushqim, minerale kritike, financë dhe zinxhirë furnizimi. Ky impuls është i kuptueshëm. Një vend që nuk mund të ushqejë veten, të furnizojë veten me energji apo të mbrojë veten, ka pak zgjedhje. Kur rregullat nuk të mbrojnë më, duhet të mbrosh veten.
Por le të jemi realistë për pasojat. Një botë kështjellash do të ishte më e varfër, më e brishtë dhe më pak e qëndrueshme. Dhe ka edhe një të vërtetë tjetër: nëse fuqitë e mëdha braktisin edhe pretendimin për rregulla dhe vlera, për t’iu përkushtuar pa pengesa ndjekjes së interesave të tyre, përfitimet nga transaksionalizmi do të bëhen gjithnjë e më të vështira për t’u përsëritur.
Hegjemonët nuk mund t’i monetizojnë pafundësisht marrëdhëniet e tyre. Aleatët do të diversifikojnë për t’u mbrojtur nga pasiguria. Do të blejnë “sigurime”, do të rrisin opsionet për të rindërtuar sovranitetin – një sovranitet që dikur bazohej në rregulla, por që gjithnjë e më shumë do të mbështetet në aftësinë për t’i bërë ballë presionit.
Kjo sallë e di se ky është menaxhim klasik i riskut. Menaxhimi i riskut ka kosto, por kostoja e autonomisë strategjike, e sovranitetit, mund të ndahet. Investimet kolektive në qëndrueshmëri janë më të lira sesa secili të ndërtojë kështjellën e vet. Standardet e përbashkëta reduktojnë fragmentimin. Plotësimet reciproke krijojnë përfitime për të gjithë. Dhe pyetja për fuqitë e mesme si Kanadaja nuk është nëse duhet të përshtatemi me realitetin e ri – duhet patjetër – por nëse do të përshtatemi duke ndërtuar vetëm mure më të larta, apo duke bërë diçka më ambicioze.
Kanadaja ishte ndër të parat që e dëgjoi thirrjen e zgjimit, gjë që na çoi drejt një ndryshimi rrënjësor të pozicionimit tonë strategjik. Kanadezët e dinë se supozimet tona të vjetra dhe të rehatshme – se gjeografia dhe anëtarësia në aleanca na garantonin automatikisht prosperitet dhe siguri – nuk vlejnë më. Qasja jonë e re mbështetet në atë që presidenti i Finlandës, Alexander Stubb, e ka quajtur “realizëm i bazuar në vlera”.
Ose, ndryshe, synojmë të jemi njëkohësisht parimorë dhe pragmatikë: parimorë në përkushtimin ndaj vlerave themelore, sovranitetit, integritetit territorial, ndalimit të përdorimit të forcës (përveçse kur është në përputhje me Kartën e OKB-së) dhe respektimit të të drejtave të njeriut; dhe pragmatikë duke pranuar se përparimi shpesh është gradual, se interesat divergojnë dhe se jo çdo partner do të ndajë të gjitha vlerat tona.
Prandaj, ne po angazhohemi gjerësisht dhe strategjikisht, me sy hapur. Ne e përballim botën ashtu siç është, nuk presim një botë që do të donim të ishte. Po i kalibrojmë marrëdhëniet tona në mënyrë që thellësia e tyre të pasqyrojë vlerat tona, dhe po i japim përparësi angazhimit të gjerë për të maksimizuar ndikimin tonë, duke pasur parasysh lëvizshmërinë e botës sot, rreziqet që ajo sjell dhe peshën e asaj që vjen më pas.
Dhe nuk po mbështetemi më vetëm te forca e vlerave tona, por edhe te vlera e forcës sonë.
Këtë forcë po e ndërtojmë brenda vendit.
Që kur qeveria ime mori detyrën, kemi ulur taksat mbi të ardhurat, fitimet kapitale dhe investimet e bizneseve. Kemi hequr të gjitha barrierat federale për tregtinë ndërprovinciale. Po përshpejtojmë investime me vlerë një trilion dollarë në energji, inteligjencë artificiale, minerale kritike, korridore të reja tregtare dhe më gjerë. Po dyfishojmë shpenzimet për mbrojtjen deri në fund të kësaj dekade, duke e bërë këtë në mënyra që ndërtojnë edhe industrinë tonë vendase.
Në të njëjtën kohë, po diversifikohemi me shpejtësi jashtë vendit. Kemi rënë dakord për një partneritet strategjik gjithëpërfshirës me Bashkimin Evropian, përfshirë pjesëmarrjen në SAFE, mekanizmin evropian të prokurimit të mbrojtjes. Kemi nënshkruar 12 marrëveshje të tjera tregtare dhe sigurie në katër kontinente brenda gjashtë muajve. Ditët e fundit, kemi përmbyllur partneritete të reja strategjike me Kinën dhe Katarin. Po negociojmë marrëveshje të tregtisë së lirë me Indinë, ASEAN-in, Tajlandën, Filipinet dhe Mercosur-in.
Po bëjmë edhe diçka tjetër. Për të ndihmuar në zgjidhjen e problemeve globale, po ndjekim një qasje me “gjeometri të ndryshueshme” – pra, koalicione të ndryshme për çështje të ndryshme, të bazuara në vlera dhe interesa të përbashkëta. Kështu, për Ukrainën, ne jemi një anëtar kyç i koalicionit të vendeve të gatshme për veprim dhe një nga kontribuuesit më të mëdhenj për frymë në mbrojtjen dhe sigurinë e saj.
Sa i përket sovranitetit në Arktik, ne qëndrojmë fuqishëm përkrah Grenlandës dhe Danimarkës dhe mbështesim plotësisht të drejtën e tyre unike për të vendosur për të ardhmen e Grenlandës. Angazhimi ynë ndaj nenit 5 të NATO-s është i palëkundur, ndaj po punojmë me aleatët tanë të NATO-s, përfshirë tetëshen nordiko-baltike, për të forcuar më tej krahët veriorë dhe perëndimorë të aleancës – përmes investimeve të paprecedenta të Kanadasë në radarë përtej horizontit, në nëndetëse, avionë dhe prani ushtarake në terren dhe në akull.
Kanadaja kundërshton fuqishëm tarifat mbi Grenlandën dhe bën thirrje për bisedime të përqendruara për të arritur objektivat tona të përbashkëta të sigurisë dhe prosperitetit në Arktik.
Në tregtinë plurilaterale, ne po udhëheqim përpjekjet për të ndërtuar një urë mes Partneritetit Trans-Paqësor dhe Bashkimit Evropian, e cila do të krijonte një bllok të ri tregtar prej 1.5 miliardë njerëzish. Për mineralet kritike, po krijojmë klube blerësish të mbështetura te G7-ta, në mënyrë që bota të diversifikohet larg furnizimeve të përqendruara. Dhe për inteligjencën artificiale, po bashkëpunojmë me demokraci me mendësi të njëjtë për të siguruar që në fund të mos detyrohemi të zgjedhim mes hegjemonëve dhe gjigantëve teknologjikë.
Kjo nuk është multilateralizëm naiv dhe as mbështetje e verbër te institucionet ekzistuese. Është ndërtimi i koalicioneve që funksionojnë – çështje pas çështjeje, me partnerë që ndajnë mjaftueshëm terren të përbashkët për të vepruar së bashku. Në disa raste, kjo do të përfshijë shumicën dërrmuese të vendeve. Ajo që po bëjmë është krijimi i një rrjeti të dendur lidhjesh në tregti, investime dhe kulturë, mbi të cilin mund të mbështetemi për sfidat dhe mundësitë e ardhshme.
Fuqitë e mesme duhet të veprojnë së bashku, sepse nëse nuk jemi në tryezë, jemi në menu. Fuqitë e mëdha, të paktën për momentin, mund të përballojnë të veprojnë të vetme: kanë madhësinë e tregut, kapacitetin ushtarak dhe levat për të diktuar kushtet. Fuqitë e mesme nuk i kanë këto.
Kur negociojmë vetëm bilateralist me një hegjemoni, ne negociojmë nga pozita dobësie. Pranojmë atë që na ofrohet. Garojmë me njëri-tjetrin se kush do të jetë më i përshtatshëm. Kjo nuk është sovranitet. Është shfaqje e sovranitetit, duke pranuar nënshtrimin. Në një botë rivaliteti mes fuqive të mëdha, vendet në mes kanë një zgjedhje: ose të konkurrojnë për favore, ose të bashkohen për të krijuar një rrugë të tretë me ndikim real.
Nuk duhet të lejojmë që rikthimi i fuqisë së fortë të na verbojnë ndaj faktit se fuqia e legjitimitetit, integritetit dhe rregullave do të mbetet e fortë – nëse zgjedhim ta ushtrojmë së bashku. Dhe këtu kthehem sërish te Haveli.
Çfarë do të thotë që fuqitë e mesme të jetojnë në të vërtetën?
Së pari, do të thotë të emërtojmë realitetin. Të ndalojmë së përmenduri një rend ndërkombëtar të bazuar në rregulla sikur ai ende funksionon siç pretendohet. Ta quajmë me emrin e vet: një sistem rivaliteti gjithnjë e më të ashpër mes fuqive të mëdha, ku më të fortët ndjekin interesat e tyre duke përdorur integrimin ekonomik si mjet shtrëngimi.
Do të thotë të veprojmë në mënyrë të qëndrueshme, duke zbatuar të njëjtat standarde si për aleatët, ashtu edhe për rivalët. Kur fuqitë e mesme kritikojnë shantazhin ekonomik nga një drejtim, por heshtin kur ai vjen nga një tjetër, ne ende po e mbajmë pankartën në dritare.
Do të thotë të ndërtojmë atë në të cilën pretendojmë se besojmë, në vend që të presim rikthimin e rendit të vjetër. Të krijojmë institucione dhe marrëveshje që funksionojnë ashtu siç përshkruhen. Dhe të zvogëlojmë levat që mundësojnë shtrëngimin – pra, të ndërtojmë një ekonomi të fortë kombëtare. Kjo duhet të jetë prioriteti i menjëhershëm i çdo qeverie.
Diversifikimi ndërkombëtar nuk është vetëm maturi ekonomike; është themeli material i një politike të jashtme të ndershme, sepse vendet fitojnë të drejtën për qëndrime parimore duke reduktuar cenueshmërinë ndaj hakmarrjes.
Dhe ja Kanadaja. Kanadaja ka atë që bota dëshiron. Ne jemi një superfuqi energjetike. Zotërojmë rezerva të mëdha mineralesh kritike. Kemi popullsinë më të arsimuar në botë. Fondet tona pensionale janë ndër investitorët më të mëdhenj dhe më të sofistikuar globalisht. Me fjalë të tjera, kemi kapital dhe talent. Kemi gjithashtu një qeveri me kapacitet të jashtëzakonshëm fiskal për të vepruar me vendosmëri. Dhe kemi vlerat që shumë të tjerë i aspirojnë.
Kanadaja është një shoqëri pluraliste që funksionon. Hapësira jonë publike është e zhurmshme, e larmishme dhe e lirë. Kanadezët mbeten të përkushtuar ndaj qëndrueshmërisë. Ne jemi një partner i qëndrueshëm dhe i besueshëm në një botë që është gjithçka tjetër veçse e tillë – një partner që ndërton dhe vlerëson marrëdhënie afatgjata.
Dhe kemi edhe diçka tjetër: një kuptim të qartë të asaj që po ndodh dhe një vendosmëri për të vepruar në përputhje me të. Ne e kuptojmë se kjo çarje kërkon më shumë sesa përshtatje. Kërkon ndershmëri për botën ashtu siç është.
Ne po e heqim pankartën nga dritarja. E dimë se rendi i vjetër nuk do të kthehet. Nuk duhet ta vajtojmë. Nostalgjia nuk është strategji. Por ne besojmë se nga kjo çarje mund të ndërtojmë diçka më të madhe, më të mirë, më të fortë dhe më të drejtë. Ky është misioni i fuqive të mesme – vendeve që kanë më shumë për të humbur nga një botë kështjellash dhe më shumë për të fituar nga bashkëpunimi i vërtetë.Të fuqishmit kanë fuqinë e tyre. Por edhe ne kemi diçka: aftësinë për të ndaluar së shtiruri, për ta emërtuar realitetin, për të ndërtuar forcën tonë brenda vendit dhe për të vepruar së bashku.
Kjo është rruga e Kanadasë. Ne e zgjedhim hapur dhe me vetëbesim. Dhe është një rrugë e hapur për çdo vend që është i gatshëm ta ndjekë bashkë me ne./K.C/dritare.net
