Dosjet e Vatikanit zbulojnë historinë e shqiptarëve në Ballkan. Hedhin poshtë mitin e historiografisë serbe
E Premte 13 Mars 2026, 17:05
Dritare.net
Në debatin e ashpër historiografik mes kombeve të Ballkanit, interpretimi i migrimeve masive gjatë shekujve të 17-të dhe 18-të ka krijuar mite të mëdha kombëtare, të cilat shpesh kanë shërbyer si kolona politike për shtetndërtimet moderne. Një ndër këto mite serbe, ajo e ashtuquajtura "Druga seoba Srba" (Shpërngulja e Dytë e Madhe Serbe), goditet thellësisht nga gjetjet më të fundit të klerikut dhe studiuesit shqiptar, Dom Frrok Zefi. Duke kryqëzuar burimet origjinale nga Arkivi Apostolik i Vatikanit, Arkivi i Propaganda Fides në Romë, si dhe dokumentet perandorake ushtarake në Vjenë, Dom Zefi argumenton fuqishëm se shpërngulja masive e vitit 1737 drejt perëndimit nuk ishte serbe, por tërësisht shqiptare.
Konteksti i kësaj tragjedie ballkanike nis me Luftën Austro-Turke të viteve 1737-1739. Perandori i Habsburgëve, Karli i Gjashtë, thekson raporti, kishte nisur përgatitjet për t'i dhënë një goditje të re Perandorisë Osmane, duke nxitur popullsitë e krishtera në Serbi, Maqedoni dhe Shqipëri që të nisnin kryengritje të brendshme pro-austriake. Kryepeshkopi shqiptar i Shkupit, Mikel Suma, doli si një lider shpirtëror dhe ushtarak i kësaj thirrjeje, duke organizuar të gjithë bërthamën fisnore të kelmendasve katolikë në territorin e Kosovës dhe Sanxhakut për të hapur një front të ri kundër turqve.
Megjithatë, historia ndryshoi kurs për shkak të zhvillimeve në terren dhe tradhtisë së figurave ortodokse. Patriarku serb Arsenije IV Jovanović Šakabenta, i cili gjithashtu inkurajoi kryengritjen fillimisht, kontribuoi në dështimin e saj. Sipas të dhënave të hulumtuara nga Dom Zefi, forcat osmane zbuluan planet. Pas dështimit ushtarak austriak, rreth 4000 shqiptarë kelmendas u detyruan të fillonin një tërheqje të dëshpëruar bashkë me bagëtitë dhe familjet e tyre për t'i shpëtuar ndëshkimit osman, duke marshuar drejt veriut për t'iu bashkuar ushtrisë perandorake austriake në tërheqje.
Në tetor të vitit 1737, ky karvan i mjeruar ra në pritën e forcave osmane, të komanduara nga Mehmet Beu i Zvornikut, pikërisht afër Valjevës. Përfundimi ishte një masakër e përgjakshme; një e treta e malësorëve shqiptarë u vranë brutalisht, një e treta tjetër u zunë skllevër, dhe vetëm një grup i vogël prej rreth 300 familjesh ia doli të shpëtojë, duke kapërcyer lumin Sava për të kaluar në mbrojtjen e shtetit të Habsburgëve.
Është pikërisht ky grup të mbijetuarish që sipas Dom Zefit, historiografia serbe e mështjell qëllimisht brenda asaj që ata e quajnë shpërngulja e dytë serbe. Logjika e studiuesit, e cila konfirmohet nga raportet demografike të kohës, është e mprehtë dhe pyetëse: Pse popullsia serbe do të niste një marshim për t'u larguar nga shteti apo trojet ku dominonin vetë ata, për të kaluar si pakicë në territorin e huaj Austro-Hungarez, kur bërthama serbe ndodhej pikërisht poshtë Savës? Përgjigja është se kjo masë njerëzish të dëshpëruar që mbërritën në Srijem nuk ishin etnikisht serbë, por malësorët katolikë kelmendas, të cilët ndërtuan jetën e re në fshatrat si Hrtkovci dhe Nikinci.
Zefi bën thirrje për një rilexim të shkencës së historisë, ku arkivat autentikë perëndimorë—raportet (relacionet) precize që ipeshkvit rajonalë dërgonin në Romë çdo tre vjet me emrat, numrat dhe gjuhën e famullitarëve, të dalin mbi narrativat nacionaliste të manipulimit shtetëror ballkanik. Përpjekja e tij nuk është vetëm akademike, por një mbrojtje e domosdoshme e kujtesës historike të atyre martirëve të lirisë që historiografia e fqinjëve tenton t'i tjetërsojë./dritare.net
