Kur Abaz Hoxha thoshte: S'ka rëndësi kur vjen vdekja, por gjurmët që le pas
E Shtunë 2 Maj 2026, 16:04
Dritare.net
Ditën e djeshme u nda nga jeta në moshën 95-vjeçare Abaz Hoxha, një prej figurave më të rëndësishme të studimit dhe historisë së kinematografisë shqiptare.
Në një intervistë të gjatë dhe me peshë historike të jashtëzakonshme, më 2 tetor 2023, historiani, inxhinieri dhe studiuesi i pashoq i kinematografisë shqiptare, Abaz Hoxha, rrëfeu në emisionin Shqip nga Rudina Xhunga, rrugëtimin e tij jetësor, i cili është aq kompleks dhe i mbushur me peripeci sa vetë historia e Shqipërisë në shekullin e njëzetë.
Me një kujtesë të kristaltë dhe një pasion që sfidonte moshën e tij 93-vjeçare, Hoxha zbuloi prapaskenat e industrisë së filmit, luftën me censurën, punën kolosale për dokumentimin e historisë së kinemasë dhe sfidat e plakjes.
Jeta e Hoxhës nisi me vështirësitë tipike të regjimit komunist, ku e ashtuquajtura 'biografi e keqe' diktonte fatin e çdo individi. Edhe pse ishte një nga nxënësit më të shkëlqyer të shkollës teknike në Tiranë, atij iu mohua fillimisht e drejta për të studiuar jashtë shtetit. Ishte vetëm falë kurajës së tij personale për të takuar drejtorin e kuadrit në Komitetin Qendror, Teodor Hebën, që ai arriti të siguronte një mundësi për të shkuar në Çekosllovaki, dhe atë pa bursë. Ai tregon sesi filloi studimet në Pragë për marrëdhënie ndërkombëtare, por u detyrua të ndryshonte drejtim për shkak të një rasti flagrant të bullizmit nga studentët çekë dhe profesoresha e tij, të cilët e vunë në lojë për mosnjohjen e gjuhës ruse. Ky incident e drejtoi atë drejt inxhinierisë, një zgjedhje që do të ndryshonte përgjithmonë historinë e kinemasë shqiptare.
Pas kthimit nga Praga, ai u emërua inxhinier zëri në Kinostudio, për t'u ngritur shpejt në detyrën e kryeinxhinierit. Gjatë kësaj periudhe, ai tregonte se drejtimi i institucionit nuk ishte thjesht një punë teknike; inxhinierët drejtonin procese komplekse artistiko-teknologjike. Gjatë viteve të para, kur drejtori i Kinostudios u pushua nga puna dhe u përjashtua nga Partia, Hoxha gjeti veten në rolin e drejtuesit de facto të institucionit për rreth dy vjet, duke menaxhuar jo vetëm anën teknike, por edhe prodhimin artistik në një mjedis ku drejtuesit politikë shpeshherë kishin pak ose aspak shkollim.
Një nga pjesët më interesante të rrëfimit të tij lidhet me kohën kur ai kaloi në sektorin e kinemave, duke pasur nën përgjegjësi import-eksportin dhe shpërndarjen e filmave në një rrjet që numëronte plot 450 qendra kinematografike në mbarë vendin.
Pavarësisht kontributit të tij monumental, Abaz Hoxha nuk mori asnjë mbështetje shtetërore në punën e tij studimore. Ai kaloi dekada duke hartuar Enciklopedinë e Kinematografisë Shqiptare, një vepër kolosale që shokoi madje edhe studiuesit në Nju Jork, të cilët nuk arrinin të besonin se një punë e tillë mund të kryhej nga një individ i vetëm dhe pa financime marramendëse. Gjatë intervistës, Hoxha shprehu indinjatën e tij ndaj studiuesve modernë dhe figurave mediatike që, sipas tij, pa pasur njohuri, tentojnë të zhvlerësojnë kinematografinë shqiptare të paraviteve '90, duke e konsideruar thjesht si propagandë. Ai mbron me pasion regjisorët si Dhimitër Anagnosti dhe Xhanfise Keko, veprat e të cilëve janë duartrokitur në arenën ndërkombëtare, por shpesh përbuzen padrejtësisht në atdhe.
Asokohe 93-vjeç Hoxha ndau sekretin e viteve të gjata të tij: lëvizja e vazhdueshme e mendjes dhe e trupit. Ai rrëfen se si e mori veten shpejt nga një goditje cerebrale duke bërë mijëra hapa çdo ditë dhe duke lexuar e shkruar pandërprerë. Për Hoxhën, armiku më i madh nuk është mosha, as sistemet diktatoriale, por vetmia dhe pesimizmi. Jeta e tij është një testament i gjallë se njeriu që lë gjurmë, mbijeton përtej kohës. 'Njeriu që nuk lë gjurmë në jetë është sikur s'ka ekzistuar,' thotë ai, duke vërtetuar se ai ka lënë një rrugë të shtruar me ar në historinë e kulturës shqiptare.
U prehsh në paqe, Abaz Hoxha!
