Kur u themelua Tirana? Në kohën e Romës, Mesjetës së hershme, apo në 1614? Flet studiuesi
Monday 27 July 2026, 18:06
Dritare.net
Historia e një qyteti shpesh fshihet nën shtresat e betonit modern, vendimeve politike dhe revolucioneve ideologjike. Një vështrim i thellë mbi të kaluarën e kryeqytetit shqiptar u ofrua së fundmi nga inxhinieri dhe studiuesi Gazmend A. Bakiu gjatë një interviste të detajuar për emisionin 'Dekalog', drejtuar nga gazetari Roland Qafoku në DritareTv. Duke u mbështetur në hulumtimet e tij shumëvjeçare dhe në botimin e katërt të librit voluminoz 'Tirana e Vjetër', Bakiu zbardhi fakte të panjohura dhe ngjarje dramatike që kanë shënjuar fizionominë dhe shpirtin e qytetit nga parahistoria deri në shekullin e 20-të.
Sipas dokumentimeve historike, themelimi modern i Tiranës i atribuohet Sulejman Pashë Bargjinit në vitin 1614, i cili, përmes një fermani të sulltanit, nisi ndërtimin e një xhamie, një furre buke dhe një hamami. Megjithatë, siç thekson Bakiu, procesi i formimit të një qyteti nuk ndodh brenda një nate. Rrënjët e popullimit në luginën e Tiranës shkojnë shumë më thellë në histori. Zbulimet arkeologjike në 'Shpellën e Zezë' në Pëllumbas konfirmojnë praninë e qenieve njerëzore rreth 30,000 vjet më parë, duke e bërë këtë zonë një nga pesë shpellat më të rëndësishme në Evropë për nga vjetërsia e banimit. Më tej, ndërtimet mbrojtëse të antikitetit dhe mesjetës së hershme, si Kalaja e Dorësit, Kalaja e Persqopit dhe rrjeti i fortifikimeve të kohës së Justinianit tregojnë për një jetë aktive ushtarake dhe civile mijëvjeçare, edhe pse nuk pati një vazhdimësi të pandërprerë urbane deri në rikrijimin e vitit 1614.
Një nga zbulimet më të jashtëzakonshme në rrethinat e qytetit është ai i 'Thesarit të Vrapit'. Në fillim të shekullit të 20-të, disa fshatarë gjatë punimit të tokës zbuluan një thesar me origjinë avare nga shekulli i shtatë. Të pavetëdijshëm për vlerën monumentale të kupave të arta e të argjendta, ata i shitën për shuma qesharake, aq sa sot ky thesar ekspozohet në Muzeun Metropolitan të Nju Jorkut, pas blerjes nga miliarderi J.P. Morgan. Ky episod është ilustrues i një trajektoreje të gjatë neglizhence ndaj trashëgimisë. Fati tragjik i objekteve historike kulmoi gjatë shekullit të 20-të. Studiuesi analizon ndryshimet e thella që pësoi sheshi 'Skënderbej' dhe si u tjetërsua qyteti nga ndërhyrjet fashiste, e më pas ato komuniste
. Xhamia e Vjetër e Sulejman Pashës, një simbol shekullor i qytetit, i vizatuar dikur edhe nga piktori i njohur britanik Edward Lear, u dëmtua rëndë nga bombardimet në fund të Luftës së Dytë Botërore në nëntor të vitit 1944. Komunistët e ardhur në pushtet refuzuan ta rindërtonin atë, duke zgjedhur ta rrafshonin përfundimisht për të vendosur statujën e 'Partizanit të Panjohur'. Regjimi i ri diktatorial nuk u mjaftua vetëm me ndërtesat. Ata rrafshuan Varrezat e Bamit, shkatërruan mauzoleun e Nënës Mbretëreshë dhe hodhën në erë varrin e Gjeneral Gjilardit në Petrelë. Tragjedia urbane u shoqërua me një tragjedi njerëzore e politike. Bakiu sjell në vëmendje historinë e babait të tij, Ali Bakiut. Si një intelektual dhe tregtar i ndershëm, ai hapi librarinë e parë shqipe në Tiranë në fillim të shekullit. Pas luftës, u emërua kryebashkiaku i parë i qytetit (Kryetar i Komitetit Ekzekutiv), por qëndroi vetëm dy vjet. Refuzimi i tij për të bashkëpunuar me një regjim që po pushkatonte intelektualët, bëri që ai të jepte dorëheqjen. Hakmarrja ishte e pamëshirshme: ai u arrestua, u dënua me vdekje (vendim që më pas u kthye në burgim të gjatë), duke përjetuar një kalvar torturash në izolim të plotë. Kjo intervistë e thelluar shërben si një kujtesë e fortë publike. Kryeqyteti i sotëm modern, i cili po përballet sërish me zhvillime të shpejta e kulla të larta, bart poshtë rrugëve të tij një histori mbijetese, shkatërrimi dhe rindërtimi. 'Tirana e Vjetër' nuk është thjesht një libër me fotografi; është një kodik mbijetese që na kujton se ndërsa regjimet mund të prishin mure dhe xhami, kujtesa historike dhe fotografia mbeten të pashlyeshme./dritare.net
