Nga Laureta Petoshati
Në moshën adoleshente, në moshën gjashtëmbëdhjetë, shtatëmbëdhjetë, tetëmbëdhjetëvjeçare, në kohën kur shkonim nëpër dasma, bëja fotografi dhe, kur i shikoj sot, vërej një ndryshim të madh. Shumë njerëz më pyesin: “Ti je kjo këtu?”, sepse dukem vërtetë shumë për së mbari. Në fakt, unë nuk kam qenë ndonjë bukuri e rrallë. I vetmi ndryshim ka qenë se kisha flokë të dendur, një lëkurë të mirë dhe një trup të lidhur, si pasojë e notit, sepse si skelare që isha natyrisht që e kisha këtë mundësi.
Por, me një baba si babai im, që më shihte në dritë të syrit dhe më plotësonte çdo dëshirë, me një nënë rrobaqepëse si nëna ime, që m’i qepte fustanet radhazi si vajzë e vetme që isha, duhej edhe dikush për flokët. Dhe kjo ishte Marika Gjata, një grua e jashtëzakonshme, që të gjithë e njihnin si Marika e Floktores. Ajo të kthente nga një “dordolec” në një bukuri të rrallë, jo më pastaj një njeri si puna ime, ku më shumë spikaste çiltërsia e moshës sesa ndonjë tipar i jashtëzakonshëm. Pastaj ishte Noli, fotografi që në fakt e quanin Stilian dhe im atë i thoshte Stilian Noli, që dinte ta përçonte dritën dhe pafajësinë e moshës edhe në fotografi. Artin e Marikës ai e bëntë të përjetshëm, për të tepër tek unë që, sipas Nolit, isha fotozhenike.
Marika jetonte me vëllezërit e saj në fillim të Kumes, në rrugën e dekovilit të dikurshëm, por flokëtorja që ajo punonte, ishte ngjitur me rrobaqepësinë, që e ndante një rrugicë me postën e Skelës dhe që ishte në drejtim të qytetit dhe jo të detit. Në rrobaqepësi, që i përkiste Ndërmarrjes së Riparim Shërbimeve, punonte midis tre a katër grave edhe nëna ime, si dhe një grua me origjinë nga Berati, që e quanin Margarita dhe që i flisnin Rita. Margarita kishte shumë miqësi me Marikën dhe ndihmonin njëra-tjetrën, njëra me flokët dhe tjetra me qepje. Një herë Margarita u sëmur dhe nuk mund ti mbaronte një porosi që i kishte dhënë Marika që u mërzit pak, por Rita i tha që ti thoshte nënës sime, që ia mbaroi po atë ditë. Marika ishte një grua fisnike, nuk ta linte nderin pa shpërblyer. Doli që familjari i saj Arqile Gjata ishte shok me xhaxhanë tim, Eqeremin, ndërsa unë isha në shkollë me nipin e tyre Gencin. Mamaja ime, kur Marika e pyeti se sa i bënte puna, i tha me të qeshur: “Asgjë, vetëm kur të shkoj në ndonjë sebep, bëma pak franceze, këtë vajzën time, se është si çun harram.”
Marika Gjata nuk ishte thjesht një parukiere e zonja. Ajo ishte një stiliste e lindur, një grua me kulturë, finesë dhe shije të rrallë, që i dha hijeshi Skelës së Vlorës për shumë vite. E rritur dhe e formuar që në vogëli në Francë, ajo solli me vete jo vetëm zanatin e flokëve, por edhe një botë elegance që për kohën dukej si magji. Ajo çalonte pak dhe asnjë nuk kishte guximin ta pyeste nëse kishte lindur ashtu, apo kishte pësuar ndonjë aksident në Francë, por dihej që si pasojë e kësaj gjëje babai i saj e kishte çuar në një kurs, në një sallon bukurie në Paris. Ishte futur në punë në Francë që e vogël. Ishin kthyer nga mërgimi në vitet e para të çlirimit.
Në duart e saj, flokët merrnin jetë. Permanenti bëhej me kujdes e mjeshtëri, ngjyrat vendoseshin me harmoni, prerjet kishin stil e personalitet. Marika dinte të shihte tiparet e çdo gruaje dhe t’i këshillonte çfarë i shkonte më mirë, me një sy artisti dhe me delikatesën e një zonje të vërtetë. Nuk bënte thjesht model flokësh. Ajo krijonte bukuri.
Por Marika kishte edhe një hijeshi të rrallë në të folur. Fliste me ëmbëlsi një frëngjishte, si ta kishte gjuhën e nënës, që edhe pse ca si unë nuk e kuptonim, të bënte ta dëgjoje me kënaqësi. Shpesh tregonte për librat që lexonte në frëngjisht, për autorët që donte dhe për botën e madhe të kulturës që mbante gjallë brenda vetes. Ajo ishte një grua që e ushqente shpirtin me art, letërsi dhe finesë. Skela dallohej për gra me kulturë, siç ishte Godiva Shyti, Ollga Durrolli, Urani Zaka, mësueset Shqiponja Xhindi, Polikseni Likaj, Sanie Petoshati, etj. Kishte notare të jashtëzakonshme si Afërdita Gjonzeneli, por kishte edhe gra të tjera që spikasnin në profesionin e tyre si Artemisa Ruci, që punonte mbi çorapet e najlonit dhe i bënte si të reja, Kasjani Beja, që punonte qëndisje me të prera me makinë, ishte nëna ime që qepte pantallona e kostume burrash. Kishte gra çame që hollonin petat më të holla se fletët e cigareve, si nënë Shanikua, nënë Anifeja e ëma e këngëtarit Shaban Shabani. Dhe të gjitha këto, qoftë edhe një herë të vetme e kishin provuar dorën e Marikës në flokët e tyre.
Skela fliste më shumë italisht, për shkak të afërsisë dhe historisë së saj me detin dhe me Italinë, por Marika dhe tri motra skelare me emrin Marta, Poleta dhe tjetra më duket se quhej Maria, që kishin ardhur nga Franca dhe banonin në brinjën tjetër të flokëtores, flisnin frëngjisht dhe librat i kishin në frëngjisht. Këto libra i shkëmbenin edhe me Marikën. Çudia më e madhe ishte që Marika fliste me zë të ulët dhe kur futeshe aty, zëri të ulej vetëvetiu, sikur ta impononte ambienti. Ato e kishin bërë zakon që te flokëtorja linin ndonjë racion për Tol francezin, që Marika e merrte me vete dhe Arqileja, apo ndonjë nga nipat ia jepnin atij.
Edhe në veshje, Marika ishte një shkollë më vete. Me shijen e saj të hollë, na sugjeronte gjithmonë çfarë na rrinte bukur: veshje të pastra, elegante, të thjeshta, por plot hir. E veçanta e saj ishte dashuria për të bardhën me dantella si një simbol pastërtie, drite dhe feminiteti që ajo dinte ta kthente në stil jete. Dhe ne dinim ku ti punonim. Teta Kasjania i kishte duart e arta.
Kur Marika doli në pension, në vend të saj erdhi Tatjana. Ajo ishte nxënëse e Marikës, shumë njeri i mirë dhe shumë e përgatitur në profesionin e vet, por floktores i mungonte ëmbëlsia e Marikës.
Marika mbante gjithmonë në floktore radion “Iliria”, që punonte me bateri. Kur prishën Skelën dhe neve si lagje, sa të mbaroheshin pallatet, na çuan në kabinat e Plazhit të Vjetër, këtë radio ia pamë Tolit. Por pas prishjes së Skelës, nënën time e transferuan te gjashtëkatëshi, ku punonte Agim Bani dhe çifti i hebrenjve Miko dhe Mirella Solomon. Unë shkova në universitet dhe për fatin tim të mirë, kur shkova të rregulloja flokët te Tatjana, gjeta aty Marikën. “-Më ler mua, t’ia shkallëzoj. Më ka marrë malli për gërshërët, por dhe për flokë kaq të dendura,”- tha Marika dhe kjo ishte hera e fundit që e pashë. Mamaja më tha se Marika ishte martuar me një prokuror. Kështu i kishte thënë Rita. Pra unë duhej që ta uroja. Por në atë moshë që isha, unë u përgjigjesha njerëzve të rritur për pyetjet që më bënin, por vetë nuk i pyesja. Vetëm i përshëndesja e para, si më kishin mësuar në shtëpi se i vogli përshëndet i pari, ndërsa dorën ta jep i madhi.
Të gjitha këto kujtime lindën si pasojë e disa fotove të vjetra, që mi kërkuan kushërirat e mia. Aty pashë dhe veten time. Në sy më ranë flokët e mi, duart e Marikës, bluza e bardhë, duart e teta Kasjanisë dhe pashë buzët e bëra me pak të kuq nga Marika sa për të bërë fotografi. M’u kujtua im atë që më tha, ndërsa Noli po bënte gati aparatin: “Tërbohu vajzë, tërbohu”, me atë ironinë dukatase. “- Po lëre, se do të vij një ditë, që do të thotë, se kam qenë dhe unë dikur…,”- i thoshte Noli. Që atë natë e kuptova që babai im kishte të drejtë. Jo vetëm që u sëmura keq pas dasmës, por dhe mamaja më tha se ca patriotët tanë i kishin kërkuar babait tim dorën për mua dhe përgjigja e tij kishte qenë se “burri për mua do të ishte shkolla”. Që nga ajo ditë ata nuk folën më me prindërit e mi dhe që nga ajo ditë nuk i leva më buzët, sepse më dukej se e kisha vetë fajin se isha lyer. Dikush thoshte se më kishin ngrënë me sy, dikush se isha ftohur. Pra, flokët e rregulluara nga Marika zgjatën vetëm një natë, por prekja e duarve të saj për gjithë jetën. Sepse, qysh atëherë, nuk kam parë një parukiere, si i thonë sot, me atë kulturë. Me përjashtim të një rasti në Amerikë, kur Xhorxh, i dashuri i një shoku të punës sime, Marcello Brenton, homoseksual, që kishte një sallon bukurie, më bëri aq të bukur, sa kur erdhi shoqja ime Elvira Budo, me makinë për të më marrë e të shkonim në një aktivitet në New York më tha: “Ti po nuk gjete burrë sot, nuk ke për të gjetur më.” Për fat të mirë bëmë foto te Fadil Berisha.
Tani pas shumë vitesh më kujtohen fjalët e Marikës që i thoshte në frëngjisht dhe na i përkthente në shqip: “Një grua, që kujdeset për veten është gjithmonë e bukur.” Si pasojë e kësaj këshille të saj kam bërë dhe një poezi “Ndihem e bukur”.
Sepse Marika Gjata mbetet kujtimi i një gruaje që nuk na zbukuronte vetëm flokët, por edhe mendjen, shpirtin dhe vetëbesimin. Ajo ishte një zonjë e rrallë, që me duart, fjalën dhe kulturën e saj, la gjurmë të paharrueshme në kujtesën e Vlorës./dritare.net
