Yuval Harari: Vdekja e brendshme e shoqërisë tonë… dhe si mund të shpëtojmë
E Shtunë 24 Janar 2026, 11:11
Dritare.net
Vdekja e brendshme që po përjetojmë nuk është e pashmangshme. Ajo është rezultat i zgjedhjeve kolektive që kemi bërë, shpesh pa i kuptuar pasojat e tyre. Dhe kjo do të thotë se, përmes zgjedhjeve të ndryshme, mund të krijojmë rezultate të ndryshme. Shërimi është brenda mundësive tona. Ai ndodh sa herë që dikush zgjedh praninë në vend të shpërqendrimit, sa herë që dikush zgjedh angazhimin në vend të mundësive të pafundme, sa herë që dikush zgjedh t’i shërbejë diçkaje më të madhe se vetja. Revolucioni që do ta shpëtojë shoqërinë tonë nga vdekja e brendshme nuk do të ndodhë përmes teknologjisë apo politikës, por përmes rimëkëmbjes së ngadaltë dhe kolektive, të aftësisë sonë themelore njerëzore për të krijuar kuptim përmes dashurisë, punës dhe reflektimit së thellë.
A e keni vënë re ndonjëherë se diçka thellësisht e gabuar po ndodh rrotull nesh?
Nuk e kam fjalën për luftërat, krizat ekonomike apo ndryshimet klimatike. E kam fjalën për diçka më delikate, më të përhapur, diçka që po ndodh brenda nesh dhe tek njerëzit që duam. Është ajo ndjesia që, pavarësisht se jemi më të lidhur se kurrë, më të informuar se çdo brez para nesh, më të lirë për të zgjedhur rrugët tona, diçka thelbësore po na shteron ngadalë vetë jetën. Sikur po e shohim shoqërinë tonë të vdesë së brendshmi, qelizë pas qelize, marrëdhënie pas marrëdhënieje, ëndërr pas ëndrre.
Ndoshta e keni ndjerë këtë herën e fundit kur keni dalë me miqtë, dhe të gjithë shihnin ekranet e celularëve, në vend që të shikonin njëri-tjetrin. Ndoshta e keni vënë re në shtëpi, në çastin kur kuptuat se kishin kaluar muaj, qysh kur kishit bërë një bisedë të vërtetë me njerëzit që jeton. Ose ndoshta ishte ai momenti kur e kuptuat se nuk e dini më çfarë dëshironi realisht nga jeta, sepse të gjitha mundësitë duken njësoj të zbrazëta.
Kjo ndjesi nuk është paranojë. Nuk është pesimizëm i tepruar. Është simptoma e një transformimi historik që po ndodh para syve tanë. Dhe do të përpiqemi të kuptojmë jo vetëm se çfarë po e shkakton këtë vdekje të brendshme të shoqërisë sonë, por edhe çfarë mund të bëjmë për ta sprapsur këtë proces, përpara se të jetë tepër vonë.
Për të kuptuar se çfarë po na ndodh sot, duhet së pari të kthehemi pas dhe të kuptojmë se si mbërritëm deri këtu. Për pjesën më të madhe të historisë, njerëzit jetonin në komunitete të vogla dhe të dendura, ku çdo individ kishte një rol të qartë dhe të përcaktuar. Farkëtari e dinte se ishte farkëtar. Bukëpjekësi e dinte se ishte bukëpjekës. Nëna e dinte se ishte nënë. Këto role nuk ishin thjesht profesione apo funksione. Ato ishin identitete të plota që i jepnin kuptim dhe qëllim ekzistencës.
Më e rëndësishmja, këto identitete pranoheshin dhe “verifikoheshin” nga komuniteti çdo ditë. Kur farkëtari farkëtonte një vegël, i gjithë fshati e dinte vlerën e asaj pune.
Kur nëna rriste fëmijët, i gjithë komuniteti merrte pjesë dhe e njihte rëndësinë e atij funksioni. Ishte një sistem mirëkuptimi i vazhdueshëm, ku çdo veprim kishte një qëllim të menjëhershëm dhe pranim në shoqëri. Njerëzit nuk pyesnin se për çfarë shërbenin, sepse dobia e tyre ishte e dukshme dhe ripohohej vazhdimisht nga të tjerët përreth tyre. Ky sistem kuptimi funksionoi për mijëra vjet, duke krijuar shoqëri kohezive, ku pavarësisht vështirësive materiale, njerëzit kishin qartësi për vendin e tyre në botë.
Sigurisht, kishte kufizime të mëdha: zgjedhjet ishin të pakta, lëvizshmëria shoqërore pothuajse nuk ekzistonte dhe shpesh rolet ishin shtypëse. Por kishte diçka që ne e kemi humbur. Një ndjenjë të qartë qëllimi dhe përkatësie, e cila ofrohej automatikisht nga struktura shoqërore. Çarja e madhe filloi me revolucionin industrial, por u përshpejtua në mënyrë dramatike në dekadat e fundit, me atë që mund ta quajmë revolucioni i zgjedhjeve së pafundme.
Papritur, në 50 vitet e fundit, u bëmë brezi i parë në historinë njerëzore me qasje në mundësi të pakufizuara, në pothuajse çdo aspekt të jetës. Mund të zgjedhim profesionin nga mijëra mundësi. Mund të zgjedhim se ku të jetojmë, pothuajse kudo në planet. Mund të zgjedhim partnerët tanë përmes aplikacioneve që na lidhin me miliona njerëz. Mund të zgjedhim bindjet tona, vlerat, pamjen tonë, stilin e jetesës, identitetin seksual, dietën, argëtimin, burimet tona të informacionit.
Në teori, kjo duhet të ishte epoka e artë e përmbushjes njerëzore. Me kaq shumë zgjedhje, të gjithë duhet të gjenin pikërisht atë që i bën të lumtur dhe të përmbushur. Por ndodhi e kundërta. Në vend që të bëheshim më të lumtur dhe më të përmbushur, u zhytëm gjithnjë e më shumë në ankth, u bëmë më depresivë dhe, mbi të gjitha, më të paqartë për atë se cilët jemi vërtet dhe çfarë duam realisht. Ajo që psikologët e quajnë paradoksi i zgjedhjes zbuloi një të vërtetë shqetësuese për natyrën njerëzore.
Evolucioni nuk na ka programuar për t’u përballur me zgjedhje të pafundme. Truri ynë, i cili u zhvillua për të marrë vendime të shpejta brenda grupeve të vogla me mundësi të kufizuara, thjesht nuk është në gjendje të përpunojë si duhet mbingarkesën e mundësive që karakterizon jetën moderne. Por problemi shkon përtej vështirësisë së zgjedhjes. Problemi themelor është se, kur gjithçka është zgjedhje, asgjë nuk duket se ka kuptim të brendshëm.
Nëse mund të zgjedh çdo profesion, atëherë asnjë profesion nuk duket veçanërisht i rëndësishëm. Nëse mund të zgjedh çdo sistem vlerash, atëherë asnjë sistem vlerash nuk duket veçanërisht i vërtetë. Nëse mund të zgjedh çdo stil jete, atëherë asnjë stil jete nuk duket veçanërisht i duhuri për mua. Kjo është tragjedia e fshehur e lirisë moderne. Duke na dhënë aftësinë për të zgjedhur gjithçka, ajo pa dashje ia hoqi kuptimin gjithçkaje.
Kur diçka imponohet nga tradita, domosdoshmëria apo rrethanat, ajo mbart peshën e pashmangshmërisë dhe, për rrjedhojë, bëhet domethënëse. Por kur diçka është thjesht një zgjedhje mes miliona zgjedhjeve të tjera po aq të vlefshme, ajo e humbet këtë peshë ontologjike. Kjo është arsyeja pse kaq shumë njerëz sot, ndihen sikur po jetojnë jetë që janë njëkohësisht të privilegjuara dhe të zbrazëta. Ne kemi më shumë liri se çdo brez i mëparshëm.
Por kjo liri erdhi e shoqëruar me një krizë kuptimi, e cila po gërryen në heshtje shëndetin tonë mendor kolektiv. Teknologjia digjitale e shumëfishon këtë problem në mënyrë eksponenciale, duke krijuar atë që mund ta quajmë shoqëria e krahasimit të përhershëm përmes rrjeteve sociale. Çdo individ ka tashmë akses të vazhdueshëm në jetët e kuruara me kujdes të miliona njerëzve të tjerë.
Kjo do të thotë se, çfarëdo zgjedhjeje që bën për jetën tënde, ti je vazhdimisht i ekspozuar ndaj provave se miliona njerëz të tjerë kanë bërë zgjedhje të ndryshme, të cilat duken më interesante, më të suksesshme, më të lumtura apo më autentike se e jotja. Nëse zgjedh të martohesh herët, sheh njerëz që zgjodhën të udhëtojnë vetëm nëpër botë, duke përjetuar aventura të jashtëzakonshme. Nëse zgjedh të përqendrohesh te karriera, sheh njerëz që zgjodhën të kenë fëmijë duke përjetuar një dashuri të thellë dhe kuptimplote. Nëse zgjedh të jetosh në qytet, sheh njerëz që zgjodhën jetën në fshat duke shijuar paqen dhe lidhjen me natyrën.
Ky ekspozim i vazhdueshëm ndaj jetëve alternative krijon atë që psikologët e quajnë FOMO (Fear of missing out – frika se po humbasim diçka). Por në të vërtetë është diçka shumë më e thellë dhe më shkatërruese. Është paaftësia për t’u angazhuar plotësisht ndaj çfarëdo zgjedhjeje, sepse gjithmonë ekziston mundësia që një zgjedhje tjetër do të kishte qenë më e mirë. Kjo gjeneron një ankth ekzistencial të vazhdueshëm, ku njerëzit e jetojnë jetën sikur të ishin spektatorë kritikë të saj, gjithmonë duke pyetur veten nëse duhet të bënin diçka ndryshe.
Dua të ndalem një moment e të pyes: a e ndien edhe ti këtë shkëputje të thellë në jetën tënde të përditshme? Këtë ndjesi se, pavarësisht se jemi më të lidhur se kurrë më parë përmes teknologjisë, diçka thelbësore na ka humbur rrugës. E di që shpesh është e vështirë ta shprehësh me fjalë. Shumë prej nesh e mbajnë këtë peshë në heshtje, duke besuar se janë të vetmit që e ndiejnë këtë zbrazëti.
Ndonjëherë, emërtimi i asaj që ndiejmë është hapi i parë drejt transformimit të saj. Situata përkeqësohet kur kuptojmë se vetë struktura e ekonomisë moderne varet nga kjo pakënaqësi e vazhdueshme. Kapitalizmi konsumator funksionon pikërisht duke i mbajtur njerëzit në një gjendje të përhershme dëshire të paplotësuar. Nëse njerëzit do të gjenin vërtet kënaqësi të qëndrueshme me atë që kanë, i gjithë sistemi do të shembej. Prandaj, ne bombardoheni vazhdimisht me mesazhe që na thonë se jeta jonë aktuale nuk mjafton, se na duhet më shumë, na duhet diçka ndryshe, diçka e re.
Kjo vlen për produktet, por edhe për përvojat, marrëdhëniet, karrierat dhe madje edhe identitetet. Vetë nocioni i zhvillimit personal është përvetësuar nga kjo logjikë e të mos qenit “asnjëherë mjaftueshëm”, duke e shndërruar kërkimin për përmirësim në një garë që nuk mbaron, ku vija e finishit largohet gjithmonë më tutje. Njerëzit sot ndihen sikur duhet të jenë vazhdimisht duke u optimizuar, zhvilluar, ribërë nga fillimi, sikur versioni i tyre aktual të jetë gjithmonë i pamjaftueshëm. Ky është një nga aspektet më perversë të vdekjes së brendshme të shoqërisë sonë.
Ne e shndërruam vetë kërkimin për kuptim në një burim tjetër ankthi dhe ndjenje pamjaftueshmërie. Njëkohësisht, fragmentarizimi i traditave fetare dhe kulturore la pas një boshllëk shpirtëror, i cili po mbushet me zëvendësues të papërshtatshëm. Për shekuj me radhë, fetë e organizuara, pavarësisht të gjitha kufizimeve dhe problemeve të tyre, ofruan struktura kuptimi që e lidhnin jetën individuale me qëllime më të mëdha. Ato ofronin rituale që shënonin rrugëtimet dhe stacionet e jetës, komunitete që jepnin mbështetje emocionale dhe narrativa që e vendosnin vuajtjen individuale brenda konteksteve më të gjera kuptimore. Me rënien e këtyre traditave, njerëzit sot detyrohen t’i ndërtojnë vetë sistemet e tyre të kuptimit nga e para, një detyrë për të cilën pak janë të përgatitur.
Zëvendësuesit modernë si konsumizmi, hedonizmi apo edhe disa forma aktivizmi thjesht nuk kanë thellësinë dhe qëndrueshmërinë e nevojshme për të mbajtur peshën ekzistenciale që kërkon një jetë njerëzore e plotë. Është si të përpiqesh të ndërtosh një katedrale me kunja dhëmbësh. Mund të duket mbresëlënëse nga larg, por shembet me puhizën e parë.
Revolucioni digjital ka transformuar gjithashtu në mënyrë themelore marrëdhënien tonë me vëmendjen dhe përqendrimin, duke krijuar atë që mund ta quajmë shoqëria e shpërqendrimit të përhershëm. Pajisjet tona janë projektuar qëllimisht për të na e kapur dhe copëzuar vëmendjen, duke përdorur teknika të bazuara në dekada kërkimesh të psikologjisë së sjelljes. Rezultati është se ne po humbasim gradualisht aftësinë për të patur përqendrim të zgjatur në çdo aktivitet, përfshirë edhe aktivitetet më të rëndësishme për mirëqenien psikologjike, si reflektimi i thellë, bisedat kuptimplota, të menduarit në heshtje dhe ajo që filozofët e quajnë të qenit i pranishëm.
Pa aftësinë për të ruajtur vëmendje të përqendruar, bëhet praktikisht e pamundur të zhvillohen marrëdhënie të thella, të zotërohen aftësi komplekse apo të angazhohesh në çfarëdo lloj forme pune krijuese apo intelektuale, që gjeneron kënaqësi të qëndrueshme. Ne mbetemi të bllokuar në një gjendje të vazhdueshme stimulimi sipërfaqësor, që kurrë nuk na kënaq plotësisht. Si dikush që ushqehet vetëm me ëmbëlsira, ndërkohë që trupi ka nevojë për një vakt ushqimi normal.
Ky fragmentim i vëmendjes jo vetëm që ul produktivitetin ose aftësinë tonë për të mësuar, por na këput lidhjen me ato përvoja të thella që e bëjnë jetën të vlefshme. Një tjetër aspekt thelbësor i kësaj vdekjeje të brendshme është shndërrimi i marrëdhënieve njerëzore në lidhje funksionale dhe kalimtare. Në komunitetet tradicionale, marrëdhëniet ishin të thella dhe të qëndrueshme, prej domosdoshmërisë. Njerëzit vareshin nga njëri-tjetri për mbijetesë. Dhe kjo ndërvarësi krijonte lidhje që shkonin përtej preferencës personale apo komoditetit.
Sot, në shumicën e konteksteve moderne urbane, marrëdhëniet janë bërë opsionale dhe të kushtëzuara. Ne lidhemi me njerëzit për aq kohë sa na përshtaten, na bëjnë të ndihemi mirë ose plotësojnë nevojat tona specifike. Kur kjo pushon së ndodhuri, thjesht largohemi gradualisht dhe gjejmë njerëz të tjerë. Ky mentalitet i marrëdhënieve të përdorshme nuk zbatohet vetëm për miqësitë dhe marrëdhëniet romantike, por edhe për lidhjet familjare, profesionale dhe komunitare.
Rezultati është se njerëzit jetojnë në një gjendje të vazhdueshme lidhjesh sipërfaqësore, por rrallë përjetojnë atë ndjenjë përkatësie të thellë dhe të pakushtëzuar që është themelore për mirëqenien psikologjike. Ky është ndryshimi mes të njohurit shumë njerëz dhe të qenit vërtet i njohur nga dikush; mes të qenit popullor dhe të qenit i dashur; mes të qenit gjithmonë i lidhur dhe të mos qenit kurrë vetëm.
Çështja bëhet edhe më komplekse kur marrim parasysh se si vetë struktura e punës moderne kontribuon në këtë tjetërsim të brendshëm.
Shumica e njerëzve sot punojnë në profesione aq të specializuara dhe të fragmentuara, saqë është pothuajse e pamundur të shohësh lidhjen mes punës së tyre të përditshme dhe ndonjë rezultati kuptimplotë në botën reale. Një programues shkruan kode që do të integrohen në një sistem, të cilin nuk do ta shohë kurrë duke funksionuar. Një punonjës i burimeve njerëzore krijon formularë që kanë ndikim mbi njerëz që nuk do t’i takojë kurrë. Një analist financiar manipulon shifra që përfaqësojnë realitete ekonomike abstrakte, të cilat nuk do t’i prekë kurrë fizikisht.
Kjo ndarje mes punës dhe rezultatit të prekshëm krijon atë që sociologët e quajnë tëhuajëzim nga puna, ku njerëzit kalojnë pjesën më të madhe të orëve të jetës, të angazhuar në aktivitete që nuk i ndiejnë si kuptimplota apo të lidhura me thelbin e tyre njerëzor. Kjo gjë, e kombinuar me presionin ekonomik që i detyron njerëzit të rrijnë në punë që nuk i kënaqin, vetëm për shkak të sigurisë financiare, krijon një formë burgu psikologjik, ku njerëzit ndihen njëkohësisht të privilegjuar që kanë punë dhe thellësisht të pakënaqur me mënyrën se si i kalojnë ditët e tyre.
Ndoshta aspekti më tinzar i kësaj krize është mënyra se si ajo përjetëson vetveten, përmes asaj që mund ta quajmë kultura e lumturisë së detyrueshme. Në një shoqëri që premton se të gjithë mund të jenë të lumtur dhe të përmbushur nëse bëjnë zgjedhjet e duhura, ata që ndihen bosh ose të pakënaqur fillojnë të besojnë se ka diçka të gabuar tek vetë ata. Kjo krijon një tjetër shtresë vuajtjeje. Pra, jo vetëm zbrazëtinë fillestare, por edhe turpin dhe fajësimin e vetes, për faktin që e ndiejnë këtë zbrazëti.
Njerëzit fillojnë ta fshehin pakënaqësinë e tyre ekzistenciale pas maskave të optimizmit të rremë, duke krijuar një cikël ku të gjithë pretendojnë se janë mirë, ndërsa vuajnë në heshtje, duke përforcuar iluzionin se të gjithë të tjerët kanë gjetur kënaqësinë që neve na mungon. Kjo kulturë e “gjithçka është në rregull” na pengon të zhvillojmë gjuhët dhe ritualet shoqërore të nevojshme, për të përpunuar kolektivisht sfidat tona ekzistenciale.
Në shoqëritë tradicionale, ekzistonin hapësira të njohura për melankolinë, reflektimin dhe madje edhe dëshpërimin. Kishte rituale zie, kohë heshtjeje, tradita të tërheqjes dhe reflektimit. Sot, ne jemi vazhdimisht nën presion për të qenë mirë dhe produktivë, sikur njerëzillëku ynë i thellë të ishte një bezdi për funksionimin shoqëror.
Por, përpara se të biem plotësisht në dëshpërim, është thelbësore të kuptojmë se kjo krizë përmban brenda vetes edhe farat e zgjidhjes së saj. Zbulimi i parë transformues është të pranojmë se kjo zbrazëti që ndiejmë nuk është një dështim personal, por një reagim i natyrshëm dhe madje i shëndetshëm ndaj kushteve shoqërore artificiale. Parehatia jonë ekzistenciale është dëshmi se natyra jonë më e thellë po i reziston një mënyre jetese që, ndonëse materialisht komode, është psikologjikisht e paqëndrueshme. Është si temperatura, që tregon se trupi po lufton një infeksion.
Zbrazëtia që ndiejmë është urtësia jonë e brendshme, që na sinjalizon se diçka duhet të ndryshojë. Hapi i parë për të shëruar këtë vdekje të brendshme është të ndalojmë së trajtuari atë si një problem që duhet zgjidhur përmes më shumë zgjedhjesh, më shumë optimizimesh apo më shumë shpërqendrimesh, dhe të fillojmë ta shohim si një thirrje drejt një mënyre thelbësisht tjetër të të jetuarit dhe të të lidhurit me të tjerët.
Shërimi nis me atë që mund ta quajmë revolucioni i thellësisë. Në vend që të kërkojmë më shumë përvoja, duhet të kërkojmë përvoja më të thella. Në vend që të kërkojmë më shumë marrëdhënie, duhet të kërkojmë marrëdhënie më të thella. Në vend që të kërkojmë më shumë mundësi, duhet të mësojmë të zgjedhim mes më pak mundësive, dhe të angazhohemi më plotësisht ndaj atyre që zgjedhim.
Kjo do të thotë të zhvillojmë aftësinë tonë për vëmendje të qëndrueshme, tolerancën ndaj mërzisë dhe aftësinë për të qenë të pranishëm pa u shpërqendruar. Do të thotë të zgjedhim me qëllim të kufizojmë qasjen ndaj disa teknologjive dhe stimujve, që e dimë se na copëzojnë vëmendjen. Do të thotë të krijojmë rituale personale dhe familjare që shënojnë momentet e rëndësishme të jetës dhe na lidhin me cikle më të mëdha të të kuptuarit. Do të thotë të kërkojmë aktivisht përvoja transhendence, qoftë përmes natyrës, artit, spiritualitetit apo shërbimit ndaj të tjerëve, përvoja që na lidhin me diçka më të madhe se dëshirat dhe shqetësimet tona individuale.
Po aq i rëndësishëm është edhe ai, që mund ta quajmë revolucioni i ndërvarësisë. Ne duhet të rindërtojmë lidhje të ndërsjella ndërvarësie, që krijojnë kuptim përmes nevojës së vërtetë që kemi për njëri-tjetrin. Kjo mund të nënkuptojë pjesëmarrjen në komunitete, projekte bashkëpunuese ose forma aktivizmi që na lidhin me qëllime më të mëdha. Mund të nënkuptojë zgjedhjen e vetëdijshme për të jetuar në mënyra që kërkojnë bashkëpunim dhe angazhim afatgjatë. Mund të nënkuptojë mësimin e aftësive praktike që na bëjnë të dobishëm për të tjerët në mënyra të prekshme, ose përkushtimin për t’u kujdesur për njerëz që kanë vërtet nevojë për praninë dhe vëmendjen tonë.
Çelësi është të dalim nga mënyra e marrëdhënieve të bazuara në preferencë dhe komoditet dhe të kalojmë në forma lidhjeje të bazuara në përgjegjësi të ndërsjellë dhe angazhim të qëndrueshëm. Kur bëhemi vërtet të domosdoshëm për mirëqenien e të tjerëve dhe kur u lejojmë të tjerëve të bëhen vërtet të domosdoshëm për mirëqenien tonë, ne rizbulojmë një ndjenjë qëllimi dhe përkatësie, që asnjë sasi lirie individuale nuk mund ta ofrojë.
Ky transformim kërkon gjithashtu që të zhvillojmë atë që mund ta quajmë urtësia e mjaftueshmërisë. Në një kulturë që na thotë vazhdimisht se na duhet më shumë, aftësia për të pranuar dhe shijuar atë që tashmë kemi, bëhet një akt revolucionar. Kjo nuk do të thotë të pranojmë pasivisht kushte të padrejta apo të ndalojmë kërkimin për rritje dhe përmirësim. Do të thotë të zhvillojmë aftësinë për të dalluar mes dëshirave që burojnë nga nevoja autentike dhe dëshirave që krijohen artificialisht nga bombardimi i vazhdueshëm kulturor. Do të thotë të mësojmë të gjejmë kënaqësi të qëndrueshme në përvoja të thjeshta: një bisedë e thellë, një vakt i përgatitur me kujdes, një shëtitje në heshtje, forcimi gradual i një aftësie apo i një marrëdhënieje me kalimin e kohës. Kjo do të thotë të kuptojmë se lumturia njerëzore nuk është një gjendje që arrihet përmes grumbullimit të përvojave pozitive, por një cilësi e pranisë që mund ta kultivojmë pavarësisht rrethanave tona të jashtme.
Ndoshta edhe më radikale është nevoja për të ripërkufizuar plotësisht kuptimin tonë për suksesin dhe progresin. Modeli aktual, i bazuar në rritje të pafundme, optimizim të vazhdueshëm dhe akumulim të kapitalit simbolik, është thelbësisht i papajtueshëm me shëndetin psikologjik njerëzor. Ne duhet të zhvillojmë matësa mirëqenieje që vlerësojnë stabilitetin, thellësinë, qëndrueshmërinë dhe ndërvarësinë.
Kjo do të thotë të lartësojmë njerëzit që zgjedhin jetë të thjeshta dhe të fokusuara, në vend të jetëve komplekse dhe ambicioze. Do të thotë të vlerësojmë qëndrueshmërinë dhe besnikërinë, në vend të inovacionit dhe ndryshimit të vazhdueshëm. Do të thotë ta masim pasurinë tonë jo vetëm në terma të burimeve që grumbullojmë, por edhe në terma të marrëdhënieve që ushqejmë, traditave që ruajmë dhe kontributeve që japim për mirëqenien e brezave të ardhshëm.
Ky ndryshim vlerash nuk është thjesht një zgjedhje personale, por një domosdoshmëri evolucionare. Nëse duam të krijojmë shoqëri që nxisin lulëzimin njerëzor, dhe jo thjesht produktivitetin ekonomik, duhet të rimendojmë me themel se çfarë do të thotë një jetë e jetuar mirë.
Teknologjia, e cila ka qenë pjesë e problemit, mund të jetë gjithashtu pjesë e zgjidhjes, por vetëm nëse e përdorim në një mënyrë rrënjësisht të ndryshme. Në vend që ta lejojmë të copëzojë vëmendjen tonë dhe të na izolojë nga njëri-tjetri, mund ta përdorim teknologjinë për të thelluar lidhjet, për të lehtësuar bashkëpunimin kuptimplotë dhe për të forcuar aftësinë tonë për të krijuar bukuri dhe kuptim.
Kjo kërkon jo vetëm zgjedhje individuale për mënyrën se si i përdorim pajisjet tona elektronike, por edhe presion kolektiv ndaj kompanive teknologjike për të projektuar sisteme që promovojnë mirëqenien njerëzore, dhe jo thjesht angazhimin dhe konsumin. Ne mund të kërkojmë algoritme që na lidhin me përmbajtje që na përmirëson, e jo që na zvogëlon; platforma që lehtësojnë takime të thella, e jo ndërveprime sipërfaqësore; dhe mjete që forcojnë aftësinë tonë për meditim dhe reflektim, në vend që të na mbajnë në gjendje të vazhdueshme reagimi.
Është thelbësore të kuptojmë se ky transformim nuk mund të ndodhë vetëm në nivel individual. Vdekja e brendshme e shoqërisë sonë është një problem sistemik që kërkon zgjidhje sistemike. Ne kemi nevojë për ndryshime në politikat publike që vlerësojnë mirëqenien e komunitetit, e jo vetëm rritjen ekonomike. Kemi nevojë për sisteme arsimore që mësojnë urtësi jete, përtej njohurive teknike. Kemi nevojë për struktura urbane që lehtësojnë lidhjen njerëzore, e jo izolimin funksional. Kemi nevojë për një ekonomi që i shërben jetës njerëzore, e jo që kërkon nga jeta njerëzore t’i shërbejë ekonomisë.
Këto nuk janë utopi të pamundura, por mundësi konkrete që kërkojnë vullnet politik dhe mobilizim kolektiv. Vende dhe komunitete të tjera tashmë po eksperimentojnë me modele të ndryshme: matës të lumturisë kombëtare bruto, ekonomi të mirëqenies, arsim kontemplativ, dizajn urban të përqendruar te komuniteti, politika teknologjike që i japin përparësi shëndetit mendor.
Ajo që na nevojitet nuk është të shpikim zgjidhje nga e para, por të përshtatim dhe zgjerojmë qasje që tashmë po tregojnë sukses. Rrugëtimi për të shëruar këtë vdekje të brendshme nuk do të jetë as i lehtë dhe as i shpejtë. Ai kërkon vënien në pikëpyetje të supozimeve themelore mbi mënyrën se si duhet të jetojmë, supozime aq bazike, saqë rrallë i shqyrtojmë me vetëdije. Kërkon heqjen dorë nga disa forma lirie dhe komoditeti, në këmbim të formave më të thella të kënaqësisë dhe kuptimi. Kërkon zhvillimin e tolerancës ndaj mërzisë, parehatisë dhe pasigurisë, gjëra që kultura jonë na ka mësuar t’i shmangim me çdo kusht.
Akoma më e vështirë është nevoja për të gjetur guximin për të jetuar sipas vlerave tona më të thella, edhe kur kjo na vendos në kundërshtim me pritshmëritë mbizotëruese shoqërore. Por alternativa nuk është thjesht vazhdimi i vuajtjes në heshtje. Alternativa është të shohim shoqërinë tonë të fragmentohet edhe më shumë. Të shohim rritje të ankthit, depresionit, varësive, dhunës dhe mungesës së shpresës, fenomene që tashmë po shenjojnë epokën tonë.
Lajmi i mirë është se nuk kemi nevojë të presim ndryshime sistemike për të filluar shërimin tonë. Çdo individ që zgjedh thellësinë në vend të sipërfaqësisë. Çdo person që i jep përparësi marrëdhënieve autentike ndaj lidhjeve të leverdisshme. Çdo familje që krijon rituale kuptimplota. Çdo komunitet që organizohet rreth vlerave njerëzore, e jo efikasitetit ekonomik. Çdo kompani që vlerëson mirëqenien e punonjësve, e jo vetëm fitimin. Çdo shkollë që mëson të menduarit, e jo vetëm informacionin. Çdo qytet që i jep përparësi hapësirave të takimit, e jo vetëm trafikut. Çdo zgjedhje individuale apo kolektive që vë theksin në njerëzillëkun tonë të thellë, në vend të funksioneve tona ekonomike, kontribuon në shërimin kolektiv.
Ndryshimi i vërtetë shoqëror ka nisur gjithmonë nga individë dhe grupe të vogla që patën guximin të jetonin sipas një vizioni të ndryshëm, duke krijuar shembuj konkretë që të tjerët mund t’i ndiqnin dhe t’i përshtatnin.
E ardhmja që krijojmë varet nga zgjedhjet që bëjmë sot për mënyrën se si duam të jetojmë dhe të lidhemi me njëri-tjetrin. Mund të vazhdojmë ta pranojmë pasivisht një mënyrë jetese që na ofron mundësi të pafundme, por pak kuptim; lidhje të pafundme, por pak përkatësi; shpërqendrime të pafundme, por pak kënaqësi. Ose mund të zgjedhim rrugën më të vështirë, por më shpërblyese: rindërtimin e një shoqërie që ushqen humanitetin tonë të thellë.
Vdekja e brendshme që po përjetojmë nuk është e pashmangshme. Ajo është rezultat i zgjedhjeve kolektive që kemi bërë, shpesh pa i kuptuar pasojat e tyre. Dhe kjo do të thotë se, përmes zgjedhjeve të ndryshme, mund të krijojmë rezultate të ndryshme.
Shërimi është brenda mundësive tona. Ai ndodh sa herë që dikush zgjedh praninë në vend të shpërqendrimit, sa herë që dikush zgjedh angazhimin në vend të mundësive të pafundme, sa herë që dikush zgjedh t’i shërbejë diçkaje më të madhe se vetja. Revolucioni që do ta shpëtojë shoqërinë tonë nga vdekja e brendshme nuk do të ndodhë përmes teknologjisë apo politikës, por përmes rimëkëmbjes së ngadaltë dhe kolektive, të aftësisë sonë themelore njerëzore për të krijuar kuptim përmes dashurisë, punës dhe reflektimit së thellë. / Marrë nga “Future of Being” Channel – Sjellë në shqip nga bota.al
