Çfarë duhet të dini për rreziqet e kancerit nga mjedisi! Këshillat e një onkologu
E Hënë 30 Mars 2026, 16:04
Dritare.net
Burimi: The Washington Post
Cilët faktorë mjedisorë kontribuojnë realisht në zhvillimin e kancerit? Dhe çfarë mund të bëjmë për të reduktuar ekspozimin tonë?
Sado që të gjithë duam të shmangim konsumimin ose thithjen e kimikateve dhe ndotësve të rrezikshëm, shpesh është pothuajse e pamundur t’i shmangim plotësisht. Gjysma e popullsisë së botës është e ekspozuar ndaj niveleve në rritje të ndotjes së ajrit, kryesisht për shkak të prodhimit të energjisë, industrisë dhe transportit. Përveç kësaj, kontakti ynë me rrezatimin mjedisor është rritur, si nga burime natyrore, si radoni në shkëmbinj dhe tokë apo rrezatimi kozmik, ashtu edhe nga burime artificiale, si ekspozimet industriale dhe profesionale, madje edhe nga ekzaminimet mjekësore me imazheri. Këto të fundit shpesh janë të nevojshme, dhe përfitimet e diagnostikimit të një problemi të menjëhershëm janë shumë më të mëdha se rreziku i vogël i mundshëm për rritjen e kancerit në të ardhmen. Po ashtu, kimikatet e përhershme, të njohura si PFAS, ndotin tokën, gjë që mund të ndikojë në ushqimin që hamë dhe ujin që pimë, dhe janë lidhur me kancerin.
E gjithë kjo mund të tingëllojë mjaft e frikshme. Por cilat nga këto ekspozime të zakonshme mjedisore janë vërtetuar se rrisin rrezikun për zhvillimin e kancerit dhe çfarë mund të bëjmë për ta ulur këtë rrezik? Ja disa prej atyre që më shqetësojnë më shumë.
Radoni
Radoni është një gaz radioaktiv që çlirohet nga shkëmbinjtë, toka dhe madje edhe nga uji. Ai formohet nga shpërbërja e izotopeve radioaktive natyrore të uraniumit që ndodhen thellë nën tokë. Studimet që përfshinin rreth 65,000 minatorë qymyri gjetën një lidhje të drejtpërdrejtë midis ekspozimit ndaj radonit dhe rrezikut të vdekjes nga kanceri i mushkërive: sa më shumë të ekspozoheshin minatorët ndaj radonit, aq më e lartë ishte mundësia që të zhvillonin dhe të vdisnin nga kanceri.
Këto gjetje sugjeruan se edhe ekspozimi kronik ndaj radonit në shtëpi mund të çojë në kancer të mushkërive, veçanërisht në hapësira nën tokë si bodrumet. Një studim tjetër i kryer te gra që kishin jetuar për të paktën 20 vjet në të njëjtën shtëpi në Iowa, krahasoi ato që kishin kancer mushkërish me ato që nuk kishin dhe konfirmoi se ekspozimi i zgjatur ndaj niveleve të larta të radonit rrit rrezikun për kancer. Një studim i mëvonshëm në Evropë, që përfshiu mbi 21,000 persona, arriti në të njëjtin përfundim.
Meqenëse radoni është gaz, ai grumbullohet në mushkëri kur e thithim. Sipas Agjencisë Amerikane për Mbrojtjen e Mjedisit, radoni është shkaku i dytë kryesor i kancerit të mushkërive pas duhanit dhe shkaku numër një i kancerit të mushkërive te personat që nuk pinë duhan. Ai është përgjegjës për rreth 21,000 vdekje nga kanceri i mushkërive çdo vit, ku rreth 2,900 prej tyre ndodhin te njerëz që nuk kanë pirë kurrë duhan. Një person që pi duhan dhe ekspozohet për një kohë të gjatë ndaj radonit ka pothuajse 10 herë më shumë rrezik për të zhvilluar kancer mushkërish.
Hapi i parë për të reduktuar ekspozimin është testimi i shtëpisë për radon, gjë që mund të bëhet duke blerë një detektor online ose në dyqanet e materialeve të ndërtimit. Nëse niveli rezulton i lartë, ekzistojnë metoda për të ulur rrezikun, si instalimi i një sistemi që nxjerr gazin nga poshtë dyshemesë së bodrumit dhe e çon jashtë shtëpisë përmes një tubi.
Azbesti
Azbesti është një grup prej gjashtë mineralesh fibrore që gjenden natyrshëm në mjedis. Ai është përdorur gjerësisht në industri dhe ndërtim për forcimin e çimentos dhe plastikës, për izolim, çati, mbrojtje nga zjarri dhe izolim të zërit. Në shtëpi, zakonisht gjendet në pllaka të vjetra tavani ose dyshemeje, si dhe në izolimin e tubave dhe furrave.
Azbesti është lidhur me kancerin e mushkërive, të laringut dhe të vezoreve, si dhe me disa lloje të tjera kanceri. Më e rëndësishmja, ekspozimi i gjatë ndaj azbestit çon në mënyrë të sigurt në mesothelioma, një kancer që prek shtresën mbrojtëse të mushkërive dhe barkut. Kjo ndodh sepse fibrat e azbestit, kur thithen ose gëlltiten, bllokohen në inde dhe shkaktojnë inflamacion afatgjatë. Pirja e duhanit rrit edhe më shumë rrezikun, informon dritare.net
Azbesti u ndalua përfundimisht në vitin 2024, por ai ende mund të gjendet në shtëpi dhe ndërtesa të vjetra. Ekspozimi ndaj tij duhet marrë seriozisht dhe heqja duhet të bëhet nga profesionistë të trajnuar.
Mikroplastikat
Mikroplastikat janë fragmente plastike shumë të vogla, nga 1 nanometër deri në 5 milimetra. Disa prej tyre prodhohen që në fillim shumë të vogla, si grimcat që shtohen në produktet kozmetike, ndërsa shumica krijohen nga shpërbërja e plastikës më të madhe, si ambalazhet, shishet e ujit, enët e ushqimit, gomat e makinave dhe bojërat. Ekspozimi ynë ndaj mikroplastikave është i vazhdueshëm gjatë gjithë jetës. Ato janë gjetur edhe në placentën e grave shtatzëna dhe madje në jashtëqitjen e foshnjave të porsalindura.
Teorikisht, mikroplastikat mund të rrisin rrezikun e kancerit në disa mënyra. Ato mund të mbajnë në sipërfaqe kimikate toksike që dëmtojnë ADN-në e qelizave, mund të transportojnë kimikate të përhershme të lidhura me kancerin ose mund të shkaktojnë inflamacion kronik në zorrë. Megjithatë, deri më sot nuk ka studime që të kenë lidhur drejtpërdrejt mikroplastikat me kancerin. Pavarësisht kësaj, shumë ekspertë dyshojnë se ato mund të përbëjnë rrezik.
Për të reduktuar ekspozimin, disa mjekë rekomandojnë përdorimin e enëve prej qelqi, shmangien e plastikës dhe konsumimin e ushqimeve me pak ambalazh.
Ndotja e ajrit
Ekspozimi ndaj ndotjes së ajrit konsiderohet një problem serioz i shëndetit publik, sepse është diçka që nuk mund ta kontrollojmë lehtë individualisht. Agjencia Ndërkombëtare për Kërkimin mbi Kancerin e klasifikon ndotjen e ajrit si kancerogjene për njerëzit. Analizat e studimeve që përfshijnë mbi 4 milionë njerëz tregojnë se rreziku për kancer mushkërish është 8 deri në 9 për qind më i lartë te personat e ekspozuar ndaj niveleve të larta të ndotjes. Në nivel global, vlerësohet se ndotja e ajrit kontribuon në rreth 14 për qind të vdekjeve nga kanceri i mushkërive.
Masat për reduktimin e ndotjes së ajrit pritet të ulin rastet e kancerit në mbarë botën. Ndërkohë, përdorimi i maskave dhe pastruesve të ajrit në shtëpi mund të ndihmojë në uljen e ekspozimit.
Në fund të fundit, ka shumë faktorë në mjedisin tonë që mund të rrisin rrezikun për kancer. Edhe pse nuk mund t’i shmangim plotësisht, mund të bëjmë shumë për të reduktuar ekspozimin. Përveç kësaj, praktikat e shëndetshme si aktiviteti fizik i rregullt, ushqyerja e shëndetshme dhe mbrojtja nga dielli mund të ndihmojnë edhe më shumë në uljen e rrezikut të përgjithshëm për kancer./dritare.net
