Tirana që nuk ekziston më! Si ndryshoi kryeqyteti në 25 vite!
Friday 10 July 2026, 20:08
Dritare.net
Në maj të vitit 2000, fotoreporteri britanik Robert Hackman mbërriti për herë të parë në Shqipëri me një mision të veçantë: të dokumentonte valën e fundit të refugjatëve kosovarë dhe punën intensive të Kombeve të Bashkuara në rajon. Ai dinte shumë pak për këtë vend të vogël ballkanik, i cili sapo kishte dalë nga një izolim gjysmëshekullor, i ndjekur nga një tranzicion i vështirë, i dhunshëm dhe kaotik.
Megjithatë, ajo vizitë e parë do të shënonte fillimin e një lidhjeje të thellë dhe të pandashme me Shqipërinë. Gjatë atij viti, Hackman u rikthye edhe tri herë të tjera, duke u afruar me historinë, kulturën dhe njerëzit e këtij vendi. Pikërisht në Shqipëri ai njohu edhe Mariolën, vajzën që më vonë do të bëhej bashkëshortja e tij.
Sot, më shumë se dy dekada më vonë, Robert Hackman rikthehet pas në kohë përmes një reportazhi të realizuar për DritareTV, duke reflektuar mbi ato vite vendimtare dhe duke dëshmuar transformimet e jashtëzakonshme që kanë ndryshuar kryeqytetin shqiptar, Tiranën.
Transformimi i hapësirës urbane
Një nga dëshmitë më të forta të këtij ndryshimi është zona e Lanës. Gjatë vizitës së tij të parë në Tiranë, lumi Lana ishte i rrethuar nga ndërtime të paligjshme, kioska dhe një kaos urban që pasqyronte mungesën e strukturave shtetërore dhe energjinë e egër të mbijetesës së viteve të tranzicionit. Fotoreporteri kujton kohën kur Edi Rama, atëherë kryetar i Bashkisë së Tiranës, ndërmori një fushatë të gjerë për prishjen e ndërtimeve abuzive dhe rikthimin e hapësirave publike për qytetarët. Ura e Lanës, të cilën Hackman e kalonte dikur çdo ditë për të shkuar drejt zyrave të UNHCR-së, është për të një metaforë e gjallë e ndryshimit shqiptar, një hapësirë e rinovuar dhe modernizuar, por ende e lidhur me kujtesën e së shkuarës.
Hijet e së kaluarës dhe Ish-Blloku
Gjatë shëtitjes së tij në Tiranë, Robert Hackman ndalet edhe te Piramida, godina monumentale e ndërtuar fillimisht si mauzoleum për të nderuar diktatorin Enver Hoxha. Për vite me radhë, kjo ndërtesë u la në harresë, u përdor nga televizione dhe u kthye edhe në simbol të përplasjeve politike, ku pjesë të mermerit të saj u dëmtuan gjatë protestave. Sot, ajo është transformuar në një qendër inovacioni dhe një pikë tërheqëse për vizitorët, duke marrë një tjetër kuptim në kujtesën kolektive të qytetit.
Më tej, duke kaluar në zonën e Ish-Bllokut, dikur një hapësirë e izoluar ku jetonte vetëm elita komuniste, Hackman vëren kontrastin e madh mes së kaluarës dhe së tashmes. Aty ku dikur ndodhej vila e Enver Hoxhës, e ruajtur nga ushtarë, sot gjenden elementë që kujtojnë historinë e regjimit komunist: një pjesë e Murit të Berlinit, një bunker dhe struktura nga burgu famëkeq i Spaçit. Këto simbole të një periudhe autoritare tashmë qëndrojnë mes kafeneve, lokaleve dhe jetës së gjallë urbane të një Tirane krejt tjetër.
Energjia dhe kaosi i viteve 2000
Jeta në Tiranë në fillim të viteve 2000 karakterizohej nga një përzierje e pazakontë mes energjisë dhe kaosit. Hapësirat publike ishin më pak të rregulluara, ndërsa komunitete të ndryshme, përfshirë komunitetin rom, ishin shumë më të dukshme në jetën e përditshme të qytetit. Ky kaos krijonte mundësi mbijetese, por njëkohësisht tregonte mungesën e një organizimi të qëndrueshëm institucional. Me kalimin e viteve dhe rritjen e vlerës së pronave, Tirana ndryshoi rrënjësisht. Megjithatë, për Hackman-in, ajo periudhë mbetet një nga momentet më të rëndësishme për dokumentimin fotografik, një kohë kur historitë njerëzore ishin të papërpunuara dhe plot emocione./dritare.net
