Pasuritë e Shqipërisë po kërkohen nga bota. Kush do të fitojë!
E Enjte 11 Qershor 2026, 08:08
Dritare.net
Nga Bella Barda-Bareket-The Jerusalem Post*
Thellë brenda minierës së kromit të Bulqizës në veri të Shqipërisë, një galeri e epokës sovjetike që ka prodhuar mineral që nga vitet 1950, gjeologët gjetën së fundmi diçka që askush nuk e priste. Gaz hidrogjeni po rridhte nga shkëmbi me një ritëm më të lartë se kudo tjetër që është regjistruar ndonjëherë në Tokë.
Jo hidrogjen industrial, i prodhuar me kosto të lartë nga gazi ose uji. Hidrogjen natyror. I gjeneruar nga vetë planeti, në të njëjtin formacion gjeologjik që i ka dhënë Shqipërisë krom, nikel dhe kobalt për 70 vjet. Tri gjëra për të cilat bota papritur ka një nevojë të dëshpëruar, në të njëjtin mal, në pragun e Bashkimit Evropian, në një vend që shumica e evropianëve nuk do të mund ta gjenin në hartë.
Ky është momenti që çdo vend i vogël i pasur me burime natyrore e zbulon herët a vonë: momenti kur bota zgjohet dhe kupton se ka nevojë për ty. Kjo i ka ndodhur Australisë në epokën bërthamore, Katarit në epokën e gazit, Kilit në epokën e bakrit.
Dhe kjo ka ndodhur, herë pas here, në një kontinent që e njeh këtë skenar më mirë se kushdo: Afrika. Këtu qëndron e vërteta e pakëndshme. Manuali i asaj që ndodh më pas është shkruar atje, është përsosur gjatë një shekulli të tërë dhe ofron saktësisht dy rrugë.
Rruga e parë është ajo e pikës së tranzitit. Një kompani e huaj vjen, ndonjëherë private, ndonjëherë një aktor shtetëror i maskuar si subjekt tregtar, siguron një koncesion, nxjerr lëndën e parë dhe e eksporton, informon dritare.net. Vendi pritës mbledh honorare dhe përfiton punësim të përkohshëm.
Vlera krijohet diku tjetër: në Antverp, Roterdam, Hjuston dhe Shangai. Zambia e njeh këtë rrugë. Edhe Nigeria e njeh, po ashtu edhe Republika Demokratike e Kongos. Kobalti largohet; bateritë e kobaltit nuk kthehen më.
Rruga e dytë është varësia. Një fuqi e madhe nënshkruan një partneritet gjithëpërfshirës: infrastrukturë, financim, një port me ujëra të thella, një hekurudhë, ndonjëherë edhe një aleancë politike të paketuar brenda marrëveshjes. Vendi pritës fiton stabilitet dhe zhvillim të dukshëm.
Ajo që jep në këmbim është më e vështirë për t’u parë. Çdo investim i ri e thellon varësinë, çdo tubacion drejtohet vetëm në një kah, dhe ditën kur vendi dëshiron të rinegociojë kushtet, zbulon se çelësat e ekonomisë së vet nuk janë më në duart e tij. Nisma “Belt and Road” e formuloi këtë rrugë me gjuhën e shekullit XXI. Versioni i shekullit XIX kishte emra të ndryshëm. Mekanizmat janë të ngjashëm.
Për pjesën më të madhe të historisë moderne, këto ishin dy rrugët e vetme të disponueshme për një vend të vogël që zotëronte diçka me vlerë. Debati mes tyre ka formësuar diskutimin kryesor ekonomik të epokës pas koloniale: tregjet perëndimore kundrejt partneritetit kinez, tranziti kundrejt varësisë.
Fakti që të dyja opsionet e lënë vendin në periferi, duke eksportuar lëndë të para dhe duke importuar produkte të përfunduara, rrallëherë ka qenë pjesë e këtij debati. Ky thjesht konsiderohej çmimi që paguante një vend për të zotëruar diçka që bota e dëshironte.
Modeli alternativ i Izraelit për shtetet e vogla
Megjithatë, diçka e re ka lindur. Një rrugë e tretë më në fund është bërë e mundur, dhe kjo është arsyeja pse momenti i Shqipërisë është vërtet historik. Kjo rrugë nuk u ndërtua në Afrikë apo Amerikën Latine. Ajo u ndërtua në një vend pa naftë, pa gaz, pa minerale kritike dhe me pothuajse asnjë tokë të punueshme.
Israel u bë i domosdoshëm për botën pa kontrolluar asnjë fuçi të vetme të ndonjë burimi natyror. Ai ndërtoi kapacitete që askush tjetër nuk mund t’i kopjonte: siguri kibernetike, teknologji të ujit, farmaceutikë, teknologji bujqësore. Dhe ndërtoi një rrjet aleancash që përfshinte disa fuqi të mëdha njëkohësisht.
Rezultati është diçka që as tranziti dhe as varësia nuk mund ta prodhojnë: një vend i vogël për të cilin të gjithë kanë nevojë, por që askush nuk e zotëron. Jo një ekuilibër varësish, por një përmbysje e vetë logjikës. Një vend që kushton më shumë ta humbasësh sesa ta kontrollosh.
Deri tani, kjo rrugë e tretë është konsideruar si një përjashtim, një veçori e historisë izraelite e formësuar nga emigrimi masiv i inxhinierëve dhe nga një imperativ sigurie që detyroi inovacionin. Është admiruar, por është konsideruar e papërsëritshme.
Ajo që momenti i Shqipërisë na detyron të pyesim është nëse kjo rrugë e tretë është, në fakt, parimi i përgjithshëm i fuqisë për shtetet e vogla në shekullin XXI, dhe nëse Izraeli ishte thjesht i pari që e zbuloi atë.
Argumenti në favor të kësaj ideje është i thjeshtë. Në një ekonomi ku vlera krijohet më shumë nga dija, kapaciteti përpunues dhe besueshmëria institucionale sesa nga gjeologjia e papërpunuar, një vend që zotëron një burim natyror, por e eksporton atë në formë të papërpunuar, ka zgjedhur logjikën e shekullit XIX në një botë të shekullit XXI.
Një vend që i përpunon vetë burimet e tij, diversifikon blerësit mes disa fuqive të mëdha dhe ndërton besimin institucional që i bën partnerët seriozë të angazhohen në kohë afatgjatë, shndërrohet në diçka tjetër. Jo në koloni, jo në klient, por në një nyje strategjike. I domosdoshëm për disa sisteme njëkohësisht. I pazëvendësueshëm për të gjithë.
Shqipëria i ka të gjithë përbërësit. Lëndë të para kritike në të njëjtin brez ofiolitik që prodhon edhe hidrogjenin. Një proces anëtarësimi në Bashkimin Evropian që po hyn në fazën përmbyllëse, me synimin për anëtarësim të plotë deri në vitin 2030. Energji hidrike që tashmë është 95% e gjelbër, e aftë të furnizojë përpunimin vendas.
Një kryeministër që, pavarësisht se çfarë mendon dikush për të, aspiron hapur të shihet si një burrë shteti evropian me peshë, informon dritare.net. Dhe një dritare mundësie që po mbyllet: Akti Evropian për Lëndët e Para Kritike vendos objektiva detyruese për vitin 2030, që do të thotë se arkitektura e zinxhirëve të rinj të furnizimit të Evropës po vendoset gjatë pesë viteve të ardhshme, jo gjatë pesëmbëdhjetë viteve të ardhshme.
Pyetja nuk është nëse Shqipëria do të përfitojë nga ajo që ka zbuluar nën malet e saj. Ajo do të përfitojë sido që të ndodhë. Pyetja është se cilën rrugë do të zgjedhë dhe, rrjedhimisht, çfarë lloj vendi do të bëhet.
Rruga e parë sjell të ardhura dhe një varësi të njohur nga çmimet globale të mallrave. Rruga e dytë sjell infrastrukturë dhe një formë më pak të njohur varësie nga një fuqi e vetme e madhe. Rruga e tretë sjell diçka që Shqipëria nuk e ka pasur kurrë: domosdoshmëri strategjike, sipas kushteve të saj.
Zgjedhja nuk është as abstrakte dhe as e largët në kohë. Ajo po bëhet tani, në çdo kontratë që negociohet, në çdo rregullore që hartohet, në çdo partneritet që nënshkruhet. Secili prej tyre është ose një tullë në ndërtimin e rrugës së tretë, ose një hap tjetër në një rrugë që tashmë është përshkuar në një kontinent tjetër, me rezultate që të gjithë atje mund t’i recitojnë përmendësh.
Shqipëria e ka gjeologjinë. Bota është, për herë të parë në historinë e saj, e gatshme të paguajë për atë që ajo zotëron, informon dritare.net. E vetmja pyetje që mbetet e hapur është nëse ajo ka edhe imagjinatën për të zgjedhur rrugën që asnjë vend i pasur me burime nuk e ka zgjedhur më parë, dhe disiplinën për ta ndjekur atë.
*Autorja është analiste e makroekonomisë dhe gjeopolitikës./dritare.net
