Në një përpjekje për të dekonstruktuar historinë e propaganduar përgjatë shekujve, gazetari Dritan Hila dhe historiani Olsi Jazexhi, kanë hapur një diskutim të gjerë dhe kritik mbi bazat e nacionalizmit shqiptar. Debati ka prekur aspekte thelbësore të identitetit kombëtar, duke filluar që nga mitizimi i figurës së Gjergj Kastriotit Skënderbeut, e deri te roli i regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe mbështetjes sovjetike në formësimin e shtetit modern shqiptar. Ky rishqyrtim thekson se historia e çdo kombi, përfshirë atë shqiptar, është shpesh e ndryshme nga dogmat që mësohen në sistemin arsimor, të cilat kanë si synim primar krijimin e një boshti dhe stofi të unifikuar kombëtar.
Iluzioni i pastërtisë etnike dhe Perandoria Osmane
Në pjesën e parë të intervistës në DritareTV, theksi u vendos mbi peizazhin demografik dhe social të periudhës osmane. Sipas historianit Jazexhi, nocioni i një kombi të pastër shqiptar gjatë pesëqind viteve të sundimit osman është një konstrukt i rremë i shekullit të njëzetë. Ai argumenton se perandoritë, për nga natyra e tyre, shkrijnë dhe asimilojnë popuj të ndryshëm, duke krijuar një "miks" etnik dhe racor. Për të mbështetur këtë pretendim, u sollën si shembuj toponimet e ndryshme në Shqipëri me origjinë osmane, sllave ose greke, si dhe prejardhja e larmishme e figurave të sotme politike. Jazexhi theksoi se identiteti i asaj kohe lidhej kryesisht me përkatësinë fetare dhe jo atë etnike, dhe se popullatat malësore shqiptare shpesh përthithnin dhe asimilonin grupe të tjera gjatë procesit të islamizimit. Nga ana tjetër, zoti Hila theksoi se megjithëse perandoritë sjellin përzierje racash në zonat fushore, rajonet malore dhe ishujt etnikë si arbëreshët në Itali, dëshmojnë për një vazhdimësi të pandërprerë të bërthamës dhe kulturës shqiptare ndër shekuj.
Projekti austro-hungarez dhe fabrikimi i miteve
Një tjetër temë e nxehtë e debatit ishte roli i Fuqive të Mëdha, veçanërisht Perandorisë Austro-Hungareze, në ndërtimin e narrativës kombëtare shqiptare. Diskutimi zbuloi dokumente dhe letra të shekullit të nëntëmbëdhjetë, ku diplomatë dhe studiues austriakë, të ndërgjegjshëm për dobësimin e pashmangshëm të Perandorisë Osmane, vendosën të krijojnë një identitet për shqiptarët për të penguar zgjerimin sllav dhe grek drejt Adriatikut. Kjo strategji përfshinte ngritjen e Skënderbeut nga një figurë e harruar lokale në një hero mbarëkombëtar. Sipas Jazexhit, pa ndërhyrjen e Vjenës, elitat e asaj kohe mund të kishin zgjedhur fare mirë ndonjë figurë tjetër historike si Ali Pashë Tepelena për të mbushur zbrazëtinë e idhujve kombëtarë. Ky proces nuk ishte i jashtëzakonshëm; u theksua se të gjitha kombet e reja u krijuan në të njëjtën mënyrë, duke importuar dhe zmadhuar mite rreth figurave shpesh kontraverse, ashtu siç bëri Italia me Garibaldin apo SHBA me etërit e saj themelues.
Seksioni 3: Komunizmi, standardizimi i gjuhës dhe inxhinieria sociale
Duke lënë pas periudhën e Pavarësisë dhe Mbretërisë së Zogut, debati u përqendrua te periudha e regjimit komunist. Për të dy folësit, arkitekti i vërtetë i kombit modern shqiptar nuk ishte Skënderbeu apo rilindësit, por Enver Hoxha. Nëpërmjet metodave brutale të inxhinierisë sociale, regjimi komunist imponoi një gjuhë standarde letrare duke favorizuar thekson toskë, çrrënjosi analfabetizmin, urbanizoi popullsinë me dhunë dhe uniformizoi kulturën e përditshme duke fshirë "barbarizmat" orientale dhe duke imponuar një shekullarizim total të jetës shoqërore. Jazexhi theksoi se ky proces ngjan me shtetformimin francez dhe e ktheu Shqipërinë nga një bashkësi fisesh e bajraqesh në një aparat shtetëror modern dhe funksional, ndonëse me koston e rëndë të shtypjes së të drejtave njerëzore dhe shkatërrimit të institucioneve fetare.
Hija e Stalinit dhe projekti sovjetik i kombeve
Një element i nënvlerësuar i historisë shqiptare që u ngrit gjatë emisionit ishte influenca thelbësore e Josif Stalinit dhe Bashkimit Sovjetik. Historiani argumentoi se themelimi i shtetit të mirëfilltë administrativ dhe vizualizimi i historisë sonë u formësua në Moskë. Filmi i njohur kino-sovjetik për Skënderbeun mbolli vizualisht mitin e tij në mendjet e shqiptarëve të thjeshtë. Stalini nuk shërbeu vetëm si mbështetje ushtarake, por ofroi një model të qartë inxhinierie sociale, duke imituar mënyrën se si Bashkimi Sovjetik kishte vizatuar dhe dizajnuar kombe të reja në Azinë Qendrore. Infrastruktura e parë masive, ndërtimi i qyteteve industriale dhe themelimi i akademive shkencore në Shqipëri ishin të gjitha derivate të drejtpërdrejta të politikës staliniste ndaj kombeve ruse dhe ish-koloniale.
Sfida e Globalizmit
Në mbyllje të këtij dekonstruktimi historik, u analizua gjendja e sotme e kombit shqiptar. Me rënien e regjimit të hekurt komunist, ajo kështjellë e izoluar që mbahej me anë të inxhinierisë sociale u shemb duke çuar në një krizë të thellë identitare dhe demografike. Shqiptarët modernë po përballen me një emigracion masiv dhe tkurrje të vazhdueshme, ndërkohë që përballen me një botë të globalizuar. Folësit theksuan se gjuha shqipe, dikur e ruajtur me ligje të ashpra kundër fjalëve të huaja, sot po transformohet sërish nga ndikimet e huaja, veçanërisht nga anglishtja. Rrjedhimisht, diskutimi la të hapur pyetjen nëse kombi shqiptar do të mbijetojë në formatin e tij të shekullit të njëzetë apo do të shkrihet në melting pot-in e shoqërive multikulturore perëndimore, njëlloj siç bëri në perandoritë e së shkuarës. Ky diskutim thellësisht provokues tregon rëndësinë e të kuptuarit të historisë jashtë dogmave nacionaliste./K.C/dritare.net
