E ndaluar për dekada, momenti kur feja u kthye në Shqipëri!
E Hënë 20 Prill 2026, 20:08
Dritare.net
Në një retrospektivë që ndërthur historinë personale me atë kombëtare, një projekt i ri arkivor nga operatori dhe regjisori Stefan Gajo hedh dritë mbi një nga periudhat më delikate të Shqipërisë: tranzicionin e fillimviteve ’90.
Dëshmitar i drejtpërdrejtë i ngjarjeve kyçe, Gajo sjell përmes arkivit të tij personal jo thjesht pamje, por kujtesë të gjallë, momente që shënojnë rikthimin e lirisë së besimit dhe rilindjen shpirtërore të një vendi që po dilte nga izolimi. Ky material nuk është vetëm një rrëfim vizual. Është një ditar i një kombi që zgjohej.
Ikonat që mbijetuan fshehurazi
Në vitin 1967, regjimi i Enver Hoxha e shpalli Shqipërinë shtetin e parë ateist në botë. Kisha, xhami e teqe u shkatërruan, u mbyllën ose u kthyen në magazina. Besimi u ndalua. Frika u bë ligj. Por besimi nuk u zhduk.
Siç tregojnë pamjet e Gajos, ai mbijetoi në heshtje, në shtëpi, në zemra, në kujtesë. Një nga momentet më prekëse është ai i një nëne që, pas rënies së regjimit, nxjerr ikonat e fshehura dhe i vendos sërish në oxhak. Një gjest i vogël në dukje, por që simbolizon një të vërtetë të madhe:
Shqipëria po rikthehej te vetja.
Ardhja e një figure që ndryshoi gjithçka
Një tjetër moment kyç është mbërritja në Shqipëri e Anastas Janullatos. Në një vend ku Kisha Ortodokse ishte shkatërruar pothuajse plotësisht, ai erdhi si përfaqësues i Patriarkanës Ekumenike për të rindërtuar nga e para një institucion të zhdukur. Fillimisht, pati dyshime. Origjina e tij nga Greqia ngjalli debate dhe ndjeshmëri politike. Por sipas Gajos, takimi i parë me të ishte i pazakontë. Ai nuk dukej si një funksionar i zakonshëm. Ishte një lider shpirtëror me një qetësi dhe vizion që impononte respekt. Premtimi i tij për të qëndruar “përjetësisht në Shqipëri” ndryshoi gjithçka. Dhe historia e vërtetoi.
Kur televizioni theu një tabu 25-vjeçare
Një nga kulmet e këtij dokumentimi është regjistrimi i urimit të parë të Pashkëve në televizion. Në një vend ku media kishte qenë zëri i vetëm i propagandës, transmetimi i një mesazhi fetar ishte një akt revolucionar. Kamera e Gajos ishte aty. Zëri i Kryepeshkopit në ekran nuk ishte thjesht një urim. Ishte një deklaratë: Frika kishte marrë fund. Liturgjia që dëgjohej pas dekadash heshtjeje ishte më shumë se ritual, ishte prova që liria ishte kthyer.
Kujtesa si mbrojtje nga harresa
Projekti arkivor i mjeshtrit te fotografise Stefan Gajo, “Kamera e Gjyshit”, nuk synon të rishkruajë historinë. Ai sjell kujtime. Por pikërisht këto kujtime i japin jetë historisë. Pamjet e arkivave personale janë dëshmi të rralla, të papërpunuara, të sinqerta, njerëzore. Stefan Gajo nuk qe vetem syri pas kameras, ai në fakt u bë nje nder historianët e parë të tranzicionit. Sepse ai kapi atë që librat nuk e tregojnë dot: emocionin, frikën, shpresën.
Pse kjo histori ka rëndësi sot!
Këto imazhe nuk janë vetëm për të kujtuar të shkuarën. Janë për të mos e harruar atë. Sepse një komb që harron, rrezikon të përsërisë. Dhe një komb që kujton, mëson të mbrojë lirinë./ dritare.net
