Rrëfimi i David Grossman për gazetaren Rudina Xhunga

Një aktivist kundër luftës, një kandidat për Nobel, një izraelit i mirë, një shkrimtar, një baba që ka humbur djalin në luftë, por gjithsesi gjen forca për të jetuar edhe për fëmijët e tjerë. Pas botimit në gjuhën shqipe nga shtëpia botuese “Dudaj” të romanit “Gruaja që i arratisej lajmit të keq”, shkrimtari izraelit David Grossman jep një intervistë për gazetaren Rudina Xhunga. Lufta e pritshme me Iranin, Jerusalemi, të shkruarit, humbja e djalit në luftë dhe çlirimi përmes romanit “Gruaja që i arratisej lajmit të keq”.

“Vetëm kush nuk ka dëgjuar lajmet e fundit buzëqesh”, thotë Bertold Breht. Lajmet e fundit janë që në Izrael do të ketë luftë, luftë me Iranin. E afërt kjo?

Kjo është një gjë që nuk e di. Di që do të isha i lumtur nëse Irani nuk do të kishte armë bërthamore, duke qenë se në krye të tij ndodhet një njeri i rrezikshëm, i cili e ka thënë hapur që dëshiron ta zhdukë Izraelin. Po di gjithashtu që rruga për të luftuar Iranin nuk është kjo, nuk është rruga ushtarake. Rruga për të luftuar Iranin, sipas meje, do të duhej të ishte rruga e sanksioneve, bllokadës ekonomike, e cila, ndoshta në fund, shpresoj do ta detyrojë Iranin të heqë dorë nga programi bërthamor. Por nëse do të ketë luftë, do të jetë fatkeqësi për Iranin, do të jetë fatkeqësi për Izraelin dhe për gjithë Lindjen e Mesme. Nëse do të ketë luftë, do të lëndohen dhjetëra-mijëra njerëz. Askush nuk dëshiron të shohë Iranin bërthamor, por në rast se Irani do të arrijë të zotërojë më në fund armën bërthamore, Izraeli me dhimbje të madhe dhe me shqetësim të madh do të duhet ta pranojë këtë. Atëherë do të krijohet një balancë e frikshme midis nesh dhe Iranit. Shpresoj që bota të bëjë të pamundurën për të mënjanuar luftën dhe për të penguar Iranin bërthamor, para se kjo të ndodhë.

Çfarë mund të bëjë një shkrimtar për të mundësuar paqen në vendin e tij?

Mendoj se shkrimtarët kanë një tendencë të përshkruajnë një situatë njerëzore nga disa këndvështrime. Nëse do të më duhet të shkruaj një tregim apo novelë rreth takimit me ty, këtu në shtëpinë time, atëherë do ta shkruaja nga këndvështrimi yt, i  kameramanit tënd, i publicistes sime, Arlinda. Dhe pastaj do vazhdoja të shkruaja se çfarë i tregon burrit të saj, Felicita, kur shkon në shtëpi dhe çfarë mendon burri i saj për takimin tonë. Me pak fjalë, do të mundohesha ta përmblidhja evenimentin nga sa më shumë këndvështrime, se vetëm kështu ai mund të marrë një pamje të plotë. Ndodh e njëjta gjë, kur shkruaj rreth konfliktit. Nëse e shikon situatën ku ndodhesh nga këndvështrimi i armikut tënd, papritur shikon gjëra të tjera që nuk i ke parë më parë, papritur shikon vetveten në atë mënyrë që s’e ke parë më parë.

Kjo duhet të jetë edhe A-ja e gramatikës së paqes, atëherë?!

Mendoj që ky është me të vërtetë fillimi, të tentosh të kuptosh se si armiku yt, ai që qëndron përballë teje, e përjeton konfliktin me ty. Dhe ndoshta atëherë mund të kuptosh papritur zgjidhjen dhe mund të gjesh rrugë për të dalë nga ky konflikt. Mbase mund të bëhesh më tolerant ndaj tij, mbase mund të kuptosh që edhe ai ka frikë nga ty, njëlloj siç ke ti frikë nga ai. Pikënisja duhet të jetë respekti për shpirtin njerëzor të armikut tënd. Vetëm nëse e vlerëson atë si njeri, e sheh njësoj sikur sheh veten, e pranon që ka frikë si ti, që ka shpresa si ti, vetëm atëherë, në të vërtetë, mund të fillosh të kuptosh se çfarë mund të bësh, çfarë duhet të bësh.

Luftërat vrasin jetën, por vrasin edhe dëshirën për jetën. A ua kanë vrarë izraelitëve dëshirën për të jetuar në Izrael luftërat dhe frika?

Po, kur ti jeton jetën tënde me frikë të përhershme. Kur fillon të mendosh se s’ka shumë gjëra në jetë përveç luftës, mendoj që atëherë e ke humbur shijen e jetës. Harron me të vërtetë se çfarë mund të të ofrojë jeta. Kur shikon se sa të rinj humbasin jetën e tyre, kur humbet shpresat për një të ardhme më të mirë, për mua kjo nuk quhet jetë. Për mua kjo është një jetë me frikë, një jetë që nuk arrihet të plotësohet me gjithë kuptimin e saj të plotë, që duhet të jetë për çdo njeri.

Çfarë do të ishte në fakt tamam jetë, çfarë është tamam jeta z. Grossman?

Jetë pa frikë, të fillojmë nga kjo. Jetë, ku të rinjtë të dinë se kanë të gjithë jetën e tyre përpara. Që ata të mos fillojnë të përmendin biografinë e tyre sipas viteve të luftërave ose të atentateve terroriste. Jetë e plotë është edhe kur nuk pushton një popull tjetër. Kur brenda Izraelit jeton në demokraci të plotë, me liri fjale, me barazi dhe pa zona të pushtuara. Nuk dua që asnjë qenie të më pushtojë mua dhe gjithashtu nuk dua që unë të pushtoj asnjë qenie njerëzore.

Isha në disa prej pikave më të bukura të Jerusalemit dhe ndalova më gjatë te Muri i Lutjeve, te muri ku njerëzit vënë letra për t’u lutur. Çfarë shkruajnë, për çfarë luten…?

Do habitesh po të të them se shumica e njerëzve nuk shkruajnë gjëra të mëdha? Madje, as për paqen, as për luftën, për të cilën po flasim tani, nuk shkruajnë. Nuk luten as të vijë Mesia. Shkruajnë “të lutem, bëj që vajza ime të gjejë një burrë të mirë, të lutem bëj që nëna ime të jetë mirë me shëndet, ishallah të kem sukses në provimet për në universitet”. Gjëra të tilla humane, të vogla, të thjeshta, të zakonshme. Kam intervistuar një herë kur isha në radio, personin përgjegjës, që i mblidhte dhe i digjte të gjitha ato letra, të njerëzve nga e gjithë bota, në atë mur. E pyeta a i lexonte ato pusulla para se t’i digjte dhe çfarë shkruhej në to. Më tha “Jo, nuk i lexoj. Nuk shikoj se çfarë është shkruar, por jam i sigurt që tymi i dërgon ato lutje tek Zoti”.

Çfarë prodhon kaq shumë letërsi në këtë vend, z. Grossman? Kam intervistuar para disa viteve Amos Oz. Sot po ju intervistoj juve…

Nuk e di, ndoshta ngaqë jetojmë një jetë ekstreme dhe gjendja ekstreme krijon dhe letërsi ekstreme. Ndoshta mund të ketë edhe ndonjë veçori tek të qenët Izraeli vendi i hebrenjve. Me gjithë misteret që rrethojnë sëndukun e librit të shenjtë dhe historinë e madhe dhe tragjike të popullit tonë. Ndoshta edhe ekzotika e familjes hebraike. Familja izraelite është diçka e veçantë, diçka intensive, obsesive, që mbase i duket e çuditshme ndonjërit që na shikon nga jashtë. Pastaj, ne vijmë nga një traditë e gjatë prej tregimtarësh. Në hebraisht, gjatë gjithë periudhës, shkrimtarët kanë pasur një vend të rëndësishëm. Shkrimtari ka pasur si detyrë që të kritikonte pushtetin, të paraprinte pushtetin, nëpërmjet të treguarit të tregimeve. Dhe nga dëshira për ta plotësuar me fantazi, atë që i mungon realitetit, ne në fakt i kemi dhënë botës historinë më të madhe të saj, kryehistorinë, atë që është Libri i Shenjtë, libri i librave, Biblën. Por ka edhe diçka tjetër në të qenët hebre, që është pak letrare. Ne hebrenjtë kemi jetuar përgjatë këtyre 2000 vjetëve të shpërndarë në mbarë botën dhe ishim të lidhur me njeri-tjetrin vetëm me anë të një teksti të vetëm, me anë të Librit të Shenjtë, të Talmudit. Por në radhë të parë ishim të lidhur me një ëndërr, me një dëshirë për një tokë që ndodhej larg në Lindjen e Mesme, në Azi, dhe në drejtim të asaj toke faleshim. Për këtë tokë kemi ëndërruar këta 2000 vjet.

Po të ishit shkrimtar palestinez, çfarë do shkruanit?

Heem.., kam menduar për këtë vazhdimisht. Sigurisht që do të shkruaja për konfliktin, është e natyrshme që s’do të kisha luksin për të mos shkruar për konfliktin. Pasi si izraelit, shkruaj edhe libra që s’kanë lidhje me të. Mendoj se, nëse do të isha shkrimtar palestinez, do të mundohesha shumë që të kuptoja se si mendojnë izraelitët, të hyja në mendjen e tyre për të  kuptuar shqetësimet, lutjet, gjërat me të cilat ata e frenojnë vetveten. Po, kjo është ajo që do të bëja. Dhe është e sigurt që do isha kundër çdo dhune edhe po të isha i pushtuar. Do isha pro revoltës popullore, do isha pro demonstratave të mëdha, por jo të dhunshme kundër Izraelit. Do të isha kundër dhunës.

Pse shkruani ju, z. Grossman?

Nuk e di. Kjo është mënyra që të kuptoj jetën time, vetveten. Ka kaq shumë gjëra në jetë, të cilat nuk do t’i kuptoja përveçse duke shkruar për to. Kaq shumë gjëra në jetën tonë ndikohen nga gjëra të rastësishme, nga momente kalimtare, nga njerëz që s’janë të rëndësishëm për ne. Ndërsa në letërsi, çdo gjë është e rëndësishme. Shkruaj vetëm për gjëra me vlerë dhe të rëndësishme. Prandaj si mund të mos shkruaj? Si mund të heqësh dorë nga kjo ëmbëlsi e gjërave të rëndësishme?!

Ndihmon letërsia për të komunikuar më mirë me njerëzit? A është një urë më e mirë për të bashkuar dhe njohur?

Unë mendoj se po. Mendoj se letërsia na ndihmon të kuptojmë se si është të jesh një njeri tjetër, jo vetëm izraelit që jeton në Izrael dhe palestinez që jeton në Palestinë, apo kinez në Kinë. Kur shkrova njërin nga librat e mi, i cili flet rreth një familjeje të vogël në Jerusalem dhe titullohet “Libri i gramatikës së brendshme”, përpara se ta publikoja, ia dhashë babait tim që ta lexonte. Babai im e lexoi dhe më tha që me të vërtetë është libër i bukur, por a mendoja se ky libër do kuptohej nga njerëz të tjerë jashtë familjes sonë? Dhe sot, çdo herë që më vjen një përkthim i këtij libri nga Finlanda, Kina, Japonia apo Egjipti, unë ia çoj atë babait tim dhe i them: E shikon, ata e kuptojnë. Kjo gjë më lumturon pa masë, kur njerëz nga vende të tjera, ku s’kam shkelur ndonjëherë, më shkruajnë letra dhe më thonë: “Ke shkruar jetën time. Ky jam unë dhe kjo është jeta ime”. Ndoshta kjo është fuqia që mbart letërsia e shkruar.

Çfarë marrëdhënieje mbani me ata që ju shkruajnë letra?

Gjithmonë u përgjigjem të gjitha letrave në gjuhët që kuptoj. Ndiej dëshirën të falënderoj ata njerëz që kanë marrë mundimin të blejnë, lexojnë librin tim dhe pastaj të ulen dhe të më shkruajnë. Kështu që natyrisht u kthej përgjigje të gjitha letrave. Nuk hyj në korrespondenca të mëtejshme, se pastaj nuk do më ngelë më kohë për të shkruar libra. Libri “Gruaja që i arratisej lajmit të keq” ka marrë reagimet më të mëdha. Më së shumti gra nga e gjithë bota që më kanë shkruar se Ora janë ato..

Flasim pak për Orën. Cila është Ora për ju?

Ora ka brenda saj 2 ose 3 gra që njoh dhe që i dua shumë. Ajo është një grua mjaft izraelite në frymën e saj, jetën e saj. Shumë e ndjeshme, shumë impulsive, debatuese, familjare dhe sensuale. Nganjëherë ajo bën gabime të pafalshme nga mungesa e taktit. Bën gjëra të tmerrshme, ngaqë është kaq impulsive dhe jo përherë mendon rreth asaj që bën. Ajo është shumë prindërore, shumë femërore. Me pak fjalë, unë e dua shumë atë.

Si janë gratë izraelite që ju njihni, këto gra janë të gjitha si Ora, me përroin e ndërgjegjes në transmetim të drejtpërdrejtë?

Po, po ka shumë gra si Ora. Shumë lexuese izraelite e kanë parë veten si Ora edhe për shkak të gjendjes specifike të Izraelit, ku nëna dërgon djalin e saj në luftë, që është diçka shumë izraelite. Edhe për shkak të dilemës: ku nga njëra anë ne dimë që duhet të vetëmbrohemi dhe që duhet të kemi ushtri të fuqishme dhe, nga ana tjetër, ne nuk do të donim t’i dërgonim fëmijët në ushtri. Duam t’i dërgojmë fëmijët në universitet, në dashuri, në krijimtari. Por në fakt i dërgojmë në ushtri. Dhe gjithmonë jemi prindër në dilemë.

Po në fund, a ia del dot si Ora, t’i shmangësh një lajmi të keq duke i ikur atij, duke mos qenë atje në shtëpi kur ai vjen?

Unë jo. Qëndrova dhe prita në shtëpi. Ndoshta kjo është edhe arsyeja që pastaj u ula dhe shkrova për Orën që arratisej.

Ju thoni se librat, nëse nuk e ndryshojnë autorin e tyre, nuk ia vlen të shkruhen. Si ju ndryshoi “Gruaja që i arratisej lajmit të keq”?

Çdo libër ndryshon tek unë diçka. Ky libër më ka ndihmuar të kuptoj gjendjen time personale dhe atë të Izraelit në një mënyrë që asnjë libër që kisha shkruar më parë, nuk e kishte bërë. Të kuptoja vështirësinë e madhe të situatës ku ndodhet Izraeli, tragjedinë izraelite dhe se sa pozitive është për ne, në mënyrën më kuptimplote, arritja e paqes. Jo vetëm për të zgjidhur problemet territoriale apo të sigurimit, por me të vërtetë për të na rikthyer jetën, në kuptimin më të thjeshtë, më të drejtpërdrejtë, më njerëzor të fjalës. Pasi, deri më sot, kemi jetuar paralelisht me jetën që duhej të jetonim. Ka ardhur koha që të jetojmë vetë jetën. Jam i sigurt që kur erdhe për herë të parë në Izrael, je mahnitur. Edhe këtë herë je mahnitur, kur ke parë se sa i mrekullueshëm është ky vend, plot jetë dhe energji. Dhe është e vërtetë që Izraeli është një vend mjaft mbresëlënës, plot pozitivitet, spiritualitet. I mbushur me energji, me diell, me shpirt. Por vetëm një izraelit mund ta kuptojë që e gjitha kjo mbivendoset mbi një humnerë shumë të madhe, mbi hijen e vdekjes, të frikës për ekzistencë. Ndoshta prej kësaj frike, jeta tek izraelitët ka këtë intensitet. Ne mund të bëjmë një jetë shumë herë më të mirë, me më shumë kuptim, kur të ketë paqe. Kur të mos frikësohemi më.

Kur dikush humbet një pjesë të jetës së tij, një njeri të dashur, i pushon zemra. Si ia dolët?

Jeta ka forcën e saj, ne kemi fëmijë të tjerë dhe kemi edhe gjëra të tjera për të cilat ia vlen të jetosh. Kemi miq mjaft të mirë, gruaja ime kujdeset për njerëz të tjerë, pasi është psikologe. Të kujdesesh dhe t’i përkushtohesh tjetrit, bën që në fund kjo të të rikthehet ty dhe të të mbushë. Gjej shumë kuptim në jetë dhe fuqi duke shkruar. Dhe bashkë me gruan time mësojmë të jetojmë me këtë situatë.

Ka urrejtje tek ju, kur ju kujtohet lufta me Libanin, që ju mori djalin?

Nganjëherë po. Edhe unë njeri jam. Nganjëherë ndiej urrejtje. Më shumë ndiej mllef pse u zhvillua kjo luftë. Urrej mënyrën se si ajo u menaxhua. Udhëheqësit e Hezbollahut e filluan këtë luftë, në fund të fundit. Por unë, që para shumë vitesh, kur kjo ndodhi, e kuptova që po të urreja, nuk do arrija ta ndieja dhe të komunikoja me djalin tim. Do e humbisja. Dhe dua të kem kontakt me djalin tim. Urrejtja dhe mllefi më largojnë prej tij, ato nuk me çojnë askund. Nuk më ndihmojnë për asgjë. Janë këshilltare të këqija, nëse do të dëshironim që një ditë ta zgjidhim këtë konflikt. Që të mos ketë më luftëra, duhet të heqim dorë nga mllefi, duhet të mendojmë rreth mundësive të tjera që kemi ne si njerëz.

Po ndonjë inat me veten tuaj a keni, kur mendoni që nuk e ndaluat dot atë luftë dhe ju mund të bënit diçka për ta ndaluar atë luftë me Libanin në 2006?

Shiko, mendoj që, nëse është dikush në Izrael që pothuajse për 30 vjet ka bërë gjithçka që ka pasur në dorë për të penguar luftërat dhe për të zgjidhur këtë konflikt midis nesh dhe arabëve, atëherë natyrisht që jam një prej atij grushti njerëzish. Dy ditë përpara se djali im të vritej, mora pjesë në një konferencë për shtyp me Amos Oz dhe A.B. Yehoshua. I tërhoqëm vëmendjen qeverisë izraelite për ta ndërprerë menjëherë luftën me Libanin. Mendoj që kam bërë gjithçka që kam pasur mundësi, çdo gjë që një njeri mund të bëjë në situata të tilla. Nëse do kishte shumë të tjerë që do të vepronin kështu, ndoshta nuk do kishim arritur në një situatë të tillë./dritare.net

Në kanalin tonë youtube  gjeni intervistën në video.

PËRGJIGJU

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.